गोष्टीगमती

ऑफिस - भाग २ : तेलुगु देसम

2006-01-15T00:21:00.000-05:00

या भागाला दिलेले नाव वाचून "तेलुगु देसम" राजकीय पक्षाशी येथे काही संबंध आहे काय असा तुम्हाला एक सहज प्रश्न पडला असेल तर मी तुमची ती शंका संपूर्णपणे चुकीची आहे असे म्हणणार नाही. फक्त एक सुधारणा - लेख राजकीय पक्षाशी संबंधित नसून ऑफिसमधील संपूर्ण तेलुगु देशबांधवांची प्रशंसा आणि उदोउदो आहे.

तुम्हाला आतापर्यंत कळले असेलंच की मी ज्या ऑफिसमध्ये जातो (कशासाठी जातो, काय करतो, किती वेळ करतो हा वेगळा विषय आहे - तो आपण पुन्हा कधीतरी उगाळून काढू!) ते ऑफिस अमेरिकेतील एका बर्‍यापैकी चालणार्‍या कंपनीचं माहितीतंत्रज्ञान विभागाचं ऑफिस आहे. अमेरिकेला अर्थार्जनाकरिता आलेल्या अनेक भारतीय देशबांधवांपैकी बरेच लोकं इथे काम करतात. फक्त ह्या काम करणार्‍यांपैकी एका भल्या मोठया समूहाचे अर्थार्जनाव्यतिरिक्त 'स्थलांतरण' हा एक गुपित उद्देश्य असतो. असो बापडा! ज्याला जिथे आवडेल त्याने तिथे राहावे; मरेस्तोवर राहावे. यांत भारतातील प्रत्येक प्रांतातील प्रतिनिधी तर आहेतच, पण कुठल्या प्रांतातील प्रतिनिधींचे प्रमाण किती आहे यामध्ये मात्र बरीच तफावत आहे. आमच्या ऑफिसमध्ये काम करणार्‍या भारतीयांपैकी फार तर वीस टक्के प्रतिनिधीत्व मराठी, तामिळ, कानडी, मळयाळी, पंजाबी, उत्तर भारतीय आणि इतर हिंदी भाषिक, बिमारू (बिहार, मध्यप्रदेश, राजस्थान, उत्तर प्रदेश) राज्यांतील रत्ने व बंगाली यांचे मिश्रण आणि बाकीचे सगळे गुजराती अशा सगळ्या प्रांतांमध्ये विभागिले गेले आहे. उरलेले ऐंशी टक्के प्रतिनिधीत्व आंध्र प्रदेशातील होतकरू तेलुगुंना मिळालेले आहे. म्हणजे "अनेकता मे एकता", 'हम पंछी एक डाल के" वगैरे जे काही भारतीय विभिन्नतेमध्येदेखील ऐक्याबद्दलचे वाक्प्रचार प्रचलित झाले आहेत, त्याचा तंतोतंत प्रत्यय ह्या आमच्या कार्यालयाच्या इमारतीमध्ये येतो. फक्त एकूण शंभर डाळी असणार्‍या ह्या झाडाच्या ऐंशी डाळ्यांवर तेलुगु पंछीच बसलेले दिसतात!

तसे तेलुगु बायामाणसे वेगवेगळ्या विभागात, प्रकल्पात विखुरलेली आहेत. पण ऑफिसमधील एका मोठ्या संगणक आज्ञावली प्रकल्प विकसन पक्षामध्ये (सॉफ्टवेअर डेवलपमेंट प्रोजेक्ट ग्रुप) 'विखुरणे' या शब्दाचा अतिरेक झालेला आहे. इथे फक्त तेलुगुच तेलुगु (अक्षरशः) विखुरलेले असतात. या पक्षातील संगणक आज्ञावली लिहिणारे, तपासणारे सगळेच वीस-पंचेविस कर्मचारी आपले तेलुगु देशबांधव आहेत. याला एकही अपवाद नाही. येथील औद्योगिक विश्लेषक (बिजनेस ऍनालिस्ट) देखील तेलुगु. प्रकल्प सूत्रधार (प्रोजेक्ट मॅनेजर) सुद्धा तेलुगुच असल्यामुळे सगळ्या कर्मचार्‍यांना सांभाळणे आणि त्यांना त्यांच्या अखत्यारित ठेवणे फार सोयीचे पडते. आता कंपनीच्या उच्च अधिकार्‍यांचे विचार, प्रकल्प गरजा, आदेश इ॰ योग्य रीतीने आणि समजणार्‍या भाषेत प्रकल्प कर्मचारी, विश्लेषक आणि सूत्रधार यांपर्यंत पोहोचविणे हे कार्य अति महत्त्वाचे असल्यामुळे प्रकल्प अधिकारी (डायरेक्टर) पण तेलुगु असणे साहाजिकच आहे. पक्षात जेव्हा नवीन कर्मचार्‍याची जागा निघते तेव्हा तो कर्मचारी तेलुगुच असला पाहिजे असा ह्या पक्षाचा अलिखित नियम आहे.

बरे, ह्या कर्मचार्‍यांच्या जागांपैकी कुठली जागा ही संगणक आज्ञावली कार्यक्रम गुण तपासका (क्वालिटी कंट्रोल टेस्टर) साठी असेल आणि त्या दैवी कामासाठी कोणी सापडला नाहीच तर एखाद्या पक्ष कार्यकर्त्याच्या काही वर्षांपूर्वी संगणाकाचा कुठलातरी कोर्स केलेल्या पत्नीला पाचारण केले जाते. गेली दहा वर्षे अमेरिकेत राहून "आय डिड वेन्ट शॉपिंग टुमारो" असल्या सुंदर इंग्रजी बोलणार्‍या ह्या ललनेला क्वालिटी कंट्रोल नामक संगणक प्रक्रियेचे 'अ' का 'ठ' माहित नसते. पण येथे कसलीही आडकाठी येत नाही. इतर तेलुगुभाषिक 'गारु' लहानसहान गोष्टींमध्ये हिची मदत करायला नेहेमी तत्पर असतात. 'गारू' हे तेलुगु संबोधन आपल्या मराठीतले 'साहेब' या सारखे वापरले जाते - म्हणजे 'रावसाहेब', 'बाईसाहेब' वगैरे. तर, तुम्ही 'गारु' आम्ही 'गारु', दोघे मिळून राज्य करू असल्या थाटात हे काम चालले असते. क्वालिटी कंट्रोल कशाशी खातात हे सुरुवातीला माहित नसणारी (आणि कदाचित लोणच्याशी खात असावेत अशी समजूत असणारी) ही महिला काही महिन्यांत क्वालिटी कंट्रोलच्या कामात तरबेज होते. हा प्रकल्प प्रसिद्ध (म्हणजे प्रोजेक्ट रिलीज) झाल्यानंतर त्यामध्ये असणार्‍या काही घोडचुका अगोदरच का नाही पकडता आल्या ही एक न उलगडलेली मोठी बाब आहे. त्याचे कारण काय बरे असावे यावर उच्च अधिकार्‍यांच्या अजूनही लांब बैठका होत असतात.

मला बरेच मित्र विचारत असतात की ह्या पक्षामध्ये कुठली नोकरीसाठी जागा असेल तर आम्हाला कळव. माझा त्यांना पहिला प्रश्न असतो,
"बाबानो, तुम्हाला तेलुगु लिहिता-वाचता येते काय?"
"नाही"
"अरे मग कशाला खटपट करतोस एवढी? तुला तेलुगु येत नाही तर ते तुला घेणार नाहीत."
"अरे पण मला तेलुगु पाढे म्हणता येतात!"
"असं काय! मग प्रयत्न करून बघ."
मला त्यांचा उत्साह खच्ची करायचा नसतो.

अशीच खटपट करून एका मराठी मित्राने शेवटी पक्षाचे तिकीट मिळविलेच. त्याचे कारण त्या मित्राची खटपट नसून एका विशिष्ट कौशल्यसंचाचा (स्किलसेट) कुठलाही 'गारु' त्यांना सापडला नव्हता हे होते. त्या मराठी मित्राचे अभिनंदन करायला म्हणून मी एका आठवड्याने त्याच्याकडे गेलो तर तो जरा दु:खी दिसला. मी विचारले,
"काय झाले? तुला पाहिजे त्या पक्षात नोकरी तर मिळाली. असा रडका चेहेरा करून काय बसलास?"
"अरे डोंगर दूरूनच सुंदर दिसतात ते खरे आहे."
"का? अरे त्या पक्षातील माणसे तर फार मनमिळाऊ आहेत!"
"तोच तर प्रश्न आहे."
"म्हणजे?"
"अरे ती जनता इतकी मनमिळाऊ आहे की पक्षांच्या तांत्रिक बैठकांमध्ये सुद्धा तेलुगुचाच वापर करतात. आता दोन दिवसापूर्वीच प्रकल्पाच्या एका नवीन घटकासाठी आमची बैठक होती. त्यामध्ये चांगले दोन तास सल्लामसलत झाली आणि शेवटी त्यांनी मला ते ज्या निर्णयाप्रत पोहोचले ते काम करायला दिले."
"त्यांत वावगं काय आहे?"
"त्यांनी मला फक्त 'तू हे काम करशील का?' हेच इंग्रजीमध्ये विचारले."
"मग?"
"बाकी सल्लामसलत आणि शेवटचा निर्णय हे सगळे तेलुगुमध्ये झाले ना! मला कुठले काम करायचे आहे ते कळायला तर पाहिजे!"
'तरी मी म्हणत होतो' असे म्हणायची पोटात जबरदस्त कळ उठली असताना देखील मी स्वतःला आवर घातला. मी त्याला सांभाळण्याच्या आवेशात म्हटले,
"अरे मग प्रोजेक्ट मॅनेजरला विचारून इंग्रजीमध्ये समजून घे की कशावर काम करायचे आहे ते."
"ते सगळे ठीक आहे, पण पुढे आणखी एक अडचण आहे."
"कुठली?"
"प्रकल्पाचा अगोदरचा कोड जरा विचित्र आहे. त्या प्रोग्रामांमध्ये ज्या कॉमेंट्स असतात ना, त्या सुद्धा तेलुगुमध्ये आहेत!"
अरे माझ्या रामा! माझ्या एका तमिळ सहाकार्‍याची 'हे लोकं डेवलपमेंटसुद्धा तेलुगुमध्येच करीत असावेत!' ही शंका तंतोतंत खरी उतरलेली बघून मी माझ्या डोक्यावर हात मारला.
"तरी मी तुला म्हणत होतो!", माझ्याच्याने शेवटी राहावलं नाही हो!

तरी सगळीच तेलुगु रत्ने ह्या एका पक्षातच एकवटलेली आहेत अशातला भाग नाही. बर्‍याच स्वतंत्र उमेदवारांची अधूनमधून गाठभेट होत असते. त्यांपैकी एक म्हणजे वर्गणीबहाद्दर. हा माणूस जेव्हाकेव्हा समोरून जातो तेव्हा अगदी खप्पड चेहेर्‍याने. ह्याला "गुड डे" म्हणावे तरी हा मनुष्य परत संबोधित करीत नाही. माझ्याशी काही देणेघेणे नकोच आहे असे ह्याच्या चेहेर्‍यावरून दिसते. पण कुठल्या का साईबाबाच्या मंदिरासाठी वर्गणी गोळा करायची म्हटली की हा माणूस अगदी "हसर्‍या" चेहेर्‍याने माझ्या कक्षेत येऊन वर्गणीकरिता पृच्छा करतो. हा माणूस हसताना दिसतो कसा हे आजवर अवगत नसलेल्या मला पहिल्यांदा त्याच्या भाऊबांधिलकीचे दर्शन घडते. 'मतलबी!', मी त्याला मनात शिव्या मारत दहाएक डॉलरची नोट त्याच्या हातावर ठेवतो. दुसरे एक लबाड रत्न आहे. ह्या माणसाच्या चेहेर्‍यावर "मी अतिशय महामूर्ख आहे आणि मला काही एक कळत नाही" हा भाव सदैव असतो. गुप्तपणे काम काढून घेणे आणि काही घडलेच नाही अशा थाटात वावरणे ह्याचे कौशल्य ह्या माणसात कुटूनकुटून भरले आहे. ह्याच्या गटातील मरमर करून काम करणार्‍यांना पगारवाढ सोडून ह्यालाच बढतीवर बढती का मिळते हे एक न सुटलेले कोडे आहे. आणखी एक महाभाग संपूर्ण कार्यालयाची इमारत आपले घर आहे आणि मोबाइल फोनवरून मोठ्यामोठ्याने कुटुंबियांशी तेलुगुमध्ये बोलत बोलत अख्ख्या माळ्यावरती येरझारा घालणे हा आपला नौकरीसिद्ध अधिकार आहे अशी स्वतःची समजूत करून बसले होते. ह्यांच्या येरझारा सुरू असताना त्या माळ्यावरील एकही मनुष्यप्राणी आपले काम करू शकत नाही हे पाहून उच्च व्यवस्थापनाने त्याच्या डोक्यात फरक पडला आहे म्हणून त्यास शेवटी काढून टाकले.

काही जण एवढ्या तीव्र आठवणींचे नसतात. तरीही आंध्रभाषिकांच्या बोलण्यातील काही उद्गारवाचक वाक्प्रचार डोक्यात घर करून राहतात. त्यापैकी एक म्हणजे "हौ नाऽऽऽऽऽ". येताजाता जर कुण्या तेलुगुभाषिकाच्या टेलिफोनवरच्या संभाषणामध्ये "हौ नाऽऽऽऽऽ" कानावर पडले तर त्या कक्षाच्या बाजूला जरा वेळ हळूच थांबावे, पुन्हा काही सेकंदात एखादा "हौ नाऽऽऽऽऽ" ऐकायला मिळेल. पुन्हा थोड्या वेळाने आणखी एक "हौ नाऽऽऽऽऽ". "हौ नाऽऽऽऽऽ" हा उद्गार कधी एकट्याने येत नाही. त्याच्यासोबत आणखी दोन-चार "हौ नाऽऽऽऽऽ" असावे लागतात हा माझा अनुभव आहे. पहिल्यांदा "हौ नाऽऽऽऽऽ" ऐकणार्‍या मराठी माणसाची प्रतिक्रिया "हे काय भलतंच!" अशी निघण्याची हमखास शक्यता असते. श्वास धरून उडी मारताना उच्चारलेले "हौ" आणि नंतर "ना" असे ओरडून मरण पावणार्‍या माणसाच्या शेवटच्या श्वासासोबत निघणारा "नाऽऽऽऽऽ" असा दूर विरत जाणारा आवाज, असला विचित्र उच्चार असणारे हे उद्गार आहे. "सीईंग ईज बिलीविंग" (म्हणजे विश्वास ठेवण्यासाठी बघायलाच पाहिजे) ह्या इंग्रजी म्हणीसारखेच "हिअरींग ईज बिलीविंग" (म्हणजे विश्वास ठेवण्याकरिता ऐकायलाच पाहिजे) केल्याशिवाय "हौ नाऽऽऽऽऽ" ची मजाच येत नाही. हैदराबादने "हौ नाऽऽऽऽऽ" ही जगाला दिलेली एक अनमोल भेट आहे; आणि आंध्रभाषिकांनी दिलेली आमच्या कार्यालयाच्या इमारतीला!

तेलुगुभाषिक असे कुठल्या पक्षात एकत्र असूदेत किंवा इकडेतिकडे विखुरलेले असूदेत, सामाजिक कार्य करायचे म्हटले की ही सगळी मंडळी एकत्र आल्याशिवाय राहात नाही. दिवाळीचा कार्यक्रम हा असल्याच कार्यांपैकी एक. ह्यात इतर प्रांताच्या भारतीयांनासुद्धा भाग घेता येतो. उदाहरणार्थ, मागच्याच वर्षी झालेल्या दिवाळीच्या कार्यक्रमासाठी बॅनर छापून आणण्याचे काम माझ्याकडे 'माहिती चक्ती' (कंपॅक्ट डाटा डिस्क) वर सोपविल्या गेले होते. मी ते बॅनर छापून आणेपर्यंत त्यावर "हॅप्पी दिवाली" असे इंग्रजीमध्ये आणि त्याखाली "शुभ दीपावली" असे तेलुगुमध्ये लिहिले होते याचा मला गंध नव्हता. असो. तेलुगु ही सुद्धा एक भारतीय भाषाच आहे म्हणून मी त्याकडे कानाडोळा केला. पण कार्यक्रमाची सुरुवात सुद्धा "ही दिवाळी आपणां सगळ्यांना सुखाची जावो" असल्या आशयाच्या तेलुगु गाण्याने झाली. शेवटी काही स्पर्धेमध्ये विजेत्या आमच्या "एरिक" नामक अमेरिकन सहकार्‍यास मिळालेले पारितोषिक देखील "टू एरिक गारु" असल्या थाटात वितरण्यात आले. माझ्या बर्‍याच अमेरिकन सहकार्‍यांची "भारताची राष्ट्रीय भाषा 'तेलुगु' आहे आणि 'मराठी', 'हिंदी' ह्या भाषा तेलुगुच्या बोली आवृत्त्या (डायऍलेक्ट) आहेत" अशी एव्हाना समजूत झाली होती. एवढे सगळे दिव्य बघितल्यावर मी त्यांना खोटं का ठरवू?

आमच्या कार्यालयाच्या इमारतीत असणार्‍या शेकडो देशबांधवांपैकी (यापैकी बर्‍याच जणांनी अमेरिकेचे नागरीकत्व पत्करल्याने ते नेमके कोण हा एक बिकट प्रश्न उद्भवलेला आहे!) फार तर मोजून दहा-पंधरा लोकं मराठी आहेत. यामध्ये सुद्धा त्यांच्यापैकी बर्‍याच जणांशी मराठीत बोलायला जावे तर उलटे उत्तर इंग्रजीत ऐकायला मिळते. अशा वेळेस मला हळहळ वाटते की आपले संबंध ह्या आंध्रच्या लोकांसारखे का नाही होत. चुंबकामध्ये असणार्‍या उत्तर आणि दक्षिण ध्रुवांपैकी उत्तर ध्रुवाला उत्तर ध्रुव अपकर्षित करतो किंवा दूर ढकलतो. त्याप्रमाणे आमच्या इमारतीतील मराठी इसमांचे आहे. त्यांत चुकून एखादा दक्षिण ध्रुव असणारा निघतो आणि त्याच्याशी आपली छान गट्टी जमते. तेलुगु लोकांमध्ये मात्र ध्रुवच नसतो हे आता मला कळले आहे; आणि तेच कदाचित त्यांच्या सर्वत्र एकसारख्या सामाजिक बांधिलकीचे कारण असावे. माझे तेलुगुभाषिकांशी वाकडे आहे असा समज करून घेऊ नका. उलट तेलुगुभाषिक जनता ही फार मनमिळाऊ असते असे माझे मत आहे - फक्त तुम्हाला तेलुगु यायला पाहिजे. म्हणून मला ऑफिसात कोणी 'गारु' दिसला तर मी त्याला दूरूनच तस्मै आंध्रभाषिकाय नम: म्हणून नमस्कार घालतो आणि आपली वाट पकडतो.

क्रमशः

ऑफिस - भाग १ : अमेरिकन बायका

2006-01-11T20:33:00.000-05:00

आजकाल मला ऑफिसला जायची भीती वाटते. म्हणजे एकदमच घाबरलेलो आहे वगैरे प्रकार नाही; फक्त त्या ठिकाणी जायला जरा मनाची तयारी करावी लागते इतकंच.
का विचाराल तर तशी कारणे पण बरीच आहेत. सगळ्यात मोठे आणि मुख्य कारण म्हणजे काही अमेरिकन बायका. या बायकांनी माझी झोप उडविली आहे.

गैरसमज करून घेऊ नका; मी ऑफिसमध्ये जाऊन झोपतो अशातला भाग नाही; किंवा, या बायकांसोबत माझी प्रेम प्रकरणे सुरु आहेत असलंसुद्धा काही नाही. या बायकांची कार्यालयीन कक्षे (क्युबिकल) माझ्या कक्षाला लागून आहेत. ह्या कक्षांच्या भिंती ह्या फार तर सहा फुटाच्या उंचीच्या आहेत आणि छत मात्र दहा फूट वर आहे. त्यामुळे ह्या बायका जो काही गोंधळ घालतात तो त्या कक्षेमधून या कक्षेमध्ये सर्रास येण्याला कसलीही आडकाठी नाही.

सर्वप्रथम माझ्याच कक्षाला लागून असलेल्या पलीकडच्या ओळीमधील कक्षेतल्या बाईची गोष्ट. एक मध्यमवयीन, जरूरीपेक्षा जास्त अंगकाठी, घटस्फोट झालेला आणि एका म्हाताऱ्या आईला व किशोरवयीन मुलीला सांभाळण्याची जबाबदारी असलेली ही बाई. पहिल्या दोन गोष्टी सोडून बाकीच्या दोन गोष्टी मला कशाकाय माहित झाल्या असाव्यात याचा अंदाज तुम्हाला समोरच्या लिखाणात येईलंच! हिचा दिवसातून सगळ्यात प्रिय कार्यक्रम म्हणजे टेलिफोनचे पारायण. ऑफिसच्या डेस्कवरचा फोन आणि मोबाईल ह्या दोन्ही गोष्टी हिच्या जिवाभावाच्या आहेत. जर टेलिफोन नामक गोष्ट अस्तित्वात नसती तर ह्या बाईने कधीच आपला जीव देऊन जगाचा निरोप घेतला असता अशी माझी समजूत झाली आहे. तर हिच्या टेलिफोन प्रेमाने माझं काय एवढं बिघडवलंय हा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल. सांगतो, तेही सांगतो.

या बाईचे मागचे पुढचे सगळेच हिच्या मोठ्या खरखरीत आवाजातील टेलिफोन संभाषणांद्वारे कळते. ऑफिसला आल्यावर हिचा ठरलेला फोन लागतो तिच्या एका मैत्रिणीला. दोघी मिळून आदल्या दिवशी रात्री टी.व्ही. वर कुठल्याशा अखंड चालत असणाऱ्या अमेरिकन मालिकेमध्ये घडलेल्या घटनांना आठवून आठवून त्या आठवणींचा चोथा करतात. म्हणजे याने तिच्याशी लग्न का केले नाही, तिने त्याला का बरे लाथाडले? तो तिला का बरे सोडून गेला? असल्या सगळ्या प्रश्नांची शहानिशा होते. मी आयुष्यात या टी.व्ही मालिकेचा चुकूनही एक भाग बघितला नाही. पण मी तुम्हाला त्या मालिकेतील नायक, नायिका पात्रांची नावे, त्यांची लग्ने, घटस्फोटे, त्यांच्या कुठल्या “डेट” कशा गेल्या, कोणाची आजी मरायला टेकलेली आहे, कोणाची बायको कर्करोगाने आजारी आहे, मग त्याचे कोणा दुसरीसोबत कसे संबंध असतात हे सगळे इत्थंभूत सांगू शकतो.

सकाळी काम करायची छान वेळ असते हो. पण ह्या मालिकापुराणामुळे माझं कामात लक्षच लागत नाही. मला अजूनही कान बंद करून काम करायची विद्या अवगत नाही. त्यामुळे ही माझी ठरलेली सकाळची दुविधा असते. म्हणून मी जरा उशिरा कामावर जाणे सुरु केले आहे, जेणेकरून मला सकाळी उठायची गरज नसते. लोकांना विश्वास बसत नाही की माझे रोजचे उशिरा ऑफिसमध्ये येण्याचे कारण मी स्वत: उशिरा झोपेतून उठतो हे नसून ह्या बायकांचे प्रभातकाव्य आहे. ते असो. सकाळचा त्यानंतरचा एक तास ह्या बाया छान काम करतात - सगळं कसं शांत शांत असतं. तीच माझी खरी कामाची वेळ. त्यात काम झाले तर झाले.

एका तासानंतर मात्र ह्या टेलिफोनप्रेमिकेचा नवीन अंक सुरु होतो. महिन्यातील सगळ्या दिवसांपैकी कुठल्या दिवशी कुठले काम काढावे हे तिचे ठरलेले असते. कधी घराच्या डागडुजीची व्यवस्था करण्यासाठी “हॅंडिमॅन” व्यवसायीकांना फोन लागतो. घरात कुठलं दार किर्र वाजतंय, कुठलं भिंतीतलं कपाट हलतंय, बेडरूमच्या खिडकीच्या काचा कशा फुटल्या, तिच्या घराच्या मागे असणाऱ्या हिरवळीतील गवत कापण्यासाठी मजूरांना लागणाऱ्या पैशांपेक्षा स्वत: ब्युटी पार्लरमध्ये जाऊन केंस कापून घेणे तिला किती परवडेल असल्या सगळ्या तपासण्या, सुधारणा आणि त्यासाठी वेळ ठरवण्याचा हा कार्यक्रम असतो. कधी हिचा फ्रीज खराब झालेला असतो, तर कधी वॉशिंग मशिनमधून विचित्र आवाज येत असतात - आणि अक्षरशः आवाज कसा येतो त्याचे एक हुबेहूब प्रात्यक्षिक देखील ही बाई त्या फोनवरच्या मेंटेनन्सवाल्याला करून दाखवते. ते प्रात्यक्षिक ऐकून ह्या बाईमध्ये हॉलिवूडमधील सिनेमांमध्ये पार्श्वध्वनी देण्यासाठी लागणारे कौशल्य असताना तिकडे जायचे सोडून ही प्रोजेक्ट मॅनेजमेंटची बरबटलेली नोकरी का करते हा मला न उलगडलेला प्रश्न आहे. बरे, ह्या मेंटेनन्सच्या वेळा ठरवण्याकरिता जर योग्य कारण नसेल तर मग घरी आदल्या दिवशी आलेल्या सुधारकाच्या कामाचे गुणगाण करण्यासाठी किंवा खरडपट्टी काढण्यासाठी आणखी एका मैत्रिणीकडे फोन केला जातो. मग त्या मैत्रिणीलासुद्धा तिच्या स्वैपाकघरामध्ये कार्य काढायचे असल्यामुळे त्या स्वैपाकखोलीच्या फरशा बदलणाऱ्या उत्तम गवंड्याकडे मैत्रिणीच्या कार्यासाठी वेळ ठरवण्यासाठी फोन करण्याची तसदी घेतली जाते. मोठ्या मोठ्या व्यवसायीकांचा धंदा चालतो की बुडतो हे प्रामुख्याने ह्या बाईच्या शिफारशीवरूनच ठरवल्या जाते.

आणखी एक तापाची गोष्ट म्हणजे पलीकडच्या ओळीतल्या त्या बाईची एक मैत्रिण माझ्या अलीकडच्या ओळीत आहे. मी आहे आपला दोघींच्या मध्ये. या दोघींना एकमेकांशी बोलायला एकामेकांच्या कक्षेत जाणे जमत नाही. माझी शेजारणी तिला फोनवरच “अगं त्या नॅन्सीचं काय झालं माहिती आहे का?” असल्या विषयावर चर्चा करण्यासाठी साकडं घालते. मी मध्ये असल्यामुळे मला दोन्ही बाजू ऐकणे भाग पडते. जर तुम्हाला कुठल्या माणसाला मोठी शिक्षा द्यायची असेल, तर मी माझा कक्ष त्याच्यासाठी खाली करून द्यायला एका पायावर तयार आहे. एका दिवसात तो मनुष्य स्वतःचे कान कापून तुमच्या पायाशी लोटांगण घालतो की नाही हे बघाच!

दुपारच्या वेळेला शाळेतून परत घरी आलेल्या हिच्या किशोरवयीन मुलीची विचारपूस करण्यासाठी घरी जातपर्यंत थांबणे मात्र फार कठीण होत असावे. त्यामुळे दुपारीच फोन करून, घरी व्यवस्थित पोहोचली काय? आज शाळेत काय झाले, कुठला होमवर्क मिळाला, कुठल्या विषयात किती गुण मिळाले, त्यावर आणखी; गुण कमी का मिळाले? अभ्यास बरोबर करत नाही, मूर्खपणा कधी सोडशील, संध्याकाळी काय पाहिजे स्वैंपाकात, वगैरे वगैरे सवालजवाब होतात. तिच्या घरातील कन्यापुराण इथपर्यंतच मर्यादित राहात नाही. ती मैत्रिणींशी फोनवर बोलताना बऱ्याच तपशीलवार गोष्टी ऐकण्यात येतात. मला आता माहिती असणाऱ्या गोष्टींमध्ये तिच्या मुलीचे वय काय, मुलीचे नाव काय, मुलगी कितव्या इयत्तेत शिकते, मागच्या वर्षी एका विषायात मुलीला पैकीच्या पैकी मार्क मिळता मिळता कसं काय राहून गेलं, मुलीची पहिली “डेट” कशी झाली, दोघी मायलेकींचा आवडता टी.व्ही कार्यक्रम कोणता, येणाऱ्या आठवडी सुट्टीला कुठल्या जत्रेत जाणार आहेत, मदर्स डे साठी मुलगी आईसाठी काय भेट घेण्याचा विचार करते आहे आणि ते त्या आईला कसे गुप्तरित्या माहिती झाले, दर पंधरा दिवसांनी होणाऱ्या बापबेटी भेटीच्या कार्यक्रमाचा भाग म्हणून मुलगी पुढच्या वीकेंडला तिच्या आईपासून विभक्त वडिलांसोबत कुठल्या ऑपेराच्या कार्यक्रमाला जाणार आहे ह्या सगळ्या गोष्टींची भर पडली आहे.

बरे, आजतागायत चाललेले हे पुराण रोज नवे रूप धारण करत असे. रोज नवनवीन विषय चर्चिले जात. त्यामुळे कंटाळा येत नव्हता. पण इतक्यात एक नवीन गोंधळ सुरू झाला होता. ह्या माझ्या शेजारणीने नुकतीच युरोपची सहल आपल्या मुलीसोबत फत्ते केली होती. त्यामुळे बाकी साऱ्या विषयांना कलाटणी मिळून फक्त युरोपमधील स्कॉटलंड आणि इंग्लंड येथील प्रवासवर्णनाची पारायणे सुरु होती. त्यांत दिवसांतून कमीत कमी तीन नवीन मैत्रिणींना फोन करून युरोपची सहल कशी झाली याची कदा-न्-कदा माहिती पुरवण्याचा कार्यक्रम सुरु झाला. त्यामध्ये लंडनचे पाऊंड ह्या चलनामध्ये विकत मिळणारे फास्ट फूड किती महाग आहे, स्कॉटलंडची एक झुकझुकगाडी कशी दऱ्याखोऱ्यातनं जाते आणि त्या गाडीमधून दूर खाडी दिसत असतानाचा देखावा किती सुंदर असतो, हॉटेलच्या रिजर्वेशनचे काय लफडे झाले, लंडनमध्ये बसचा कुठला पास घेतला, आमच्याच ऑफिसातील एका गृहस्थाची अचानक कशी तिथे गाठभेट पडली इत्यादींचा तपशील तर होताच, पण त्यासोबत दोघी मायलेकी कशा एकामेकांच्या जवळ आल्या आणि कसे नवीन जिवाभावाचे बंध तयार झालेत वगैरे (माझ्या दृष्टीने) अतिशय वैयक्तिक पातळीवरची माहितीसुद्धा ऐकायला मिळाली. एकदा सांगती तर काही अडचण नव्हती. पण प्रत्येक वेळेस न चुकता सगळा तपशील देणे नित्य सुरु होते. त्यावर कधी कोणी तिच्या कक्षेत येऊन “अरे वा, सहलीवरून परत आलीस वाटतं. कशी झाली सहल?” म्हणून डोकावयाचे. या महाशयांचे काय जाते एकदा ऐकायला? मी आपला तोच तो तपशील अगोदर चाळीसवेळा ऐकून होतो. शेवटी मला ती माहिती इतकी पाठ झाली की जर ती बाई जागेवर नसताना कुणी मला येऊन विचारले असते की ती कुठे गेली तर मी तिची युरोपची सहल कशी झाली हे सुद्धा एकही मजकूर न सोडता संपूर्ण बरळले असते. पण तेच ते ऐकून जाम वैतागलो होतो हे खरे. म्हणून मी काही उपाय करायचे ठरवले. त्यांत मोठ्यामोठ्याने कानात गाणी वाजवण्यासाठी एम.पी.थ्री (MP3) प्लेयर पण विकत घेतला. पण साध्या गाण्यांनी शेजारणीचा आवाज लपत नाही म्हणून धांगडधिंगा गाणी लावावी लागली. असल्या गाण्यांमुळे माझं कामात आणखीन लक्ष लागेना. म्हणजे आजारापेक्षा उपाय भारी अशी पंचाईत झाली. मी अक्षरशः मोडकळीस आलो होतो. आता कुठल्याही क्षणी तिच्या क्यूबमध्ये जाऊन “कृपया आता फोन आवरता का?” असा शिष्ट उपाय करायला मी तयार झालो होतो. तेवढ्यात एक आनंदाची बातमी मिळाली - तिला प्रमोशन मिळाले.

तिला प्रमोशन मिळाले आणि बढतीचा भाग म्हणून तिची कंपनीच्या दुसऱ्या इमारतीमध्ये बदली झाली. तिला मिळालेल्या प्रमोशनचा तिला जेवढा आनंद झाला नसेल त्याहीपेक्षा चौपटीने जास्त आनंद मला झाला होता. मी योजलेल्या शिष्ट उपायाची आता गरज पडणार नव्हती. उलट मी छान हसऱ्या चेहेऱ्याने तिचे बढतीबद्दल अभिनंदन देखील करून आलो.

ती बोलकी बाई तिच्या नवीन ठिकाणी यथासांग स्थलांतरीत झाल्यानंतर माझा कक्ष कसा निवांत वाटत होता. असेच एक दोन दिवस गेलेत आणि काय मोठा घोर झाला हे माझ्या लक्षात आले. माझ्या बोलक्या शेजारणीमुळे तिच्या मागील कक्षात असणाऱ्या “हसऱ्या” बाईशी कधी संबंधच आला नव्हता. पण आता मात्र तिच्या “हसणे” ह्या आवडत्या कार्यक्रमाने माझी पंचाईत केली. तुम्ही म्हणाल हसण्याने एवढा काय त्रास होतो. अहो पण हसणे कसे? दिवसभर “खिदी खिदी खिदी खिदी” आणि त्याला मोठा लाऊडस्पीकर लावल्यानंतर जो काही कानात कलकलाट होतो तो तुम्हाला अनुभवाशिवाय नाही कळायचा. ही बाई फोनवर, किंवा तिच्या कक्षेमध्ये कुणाशी बोलताना वारंवार “खिदी खिदी” हसून छळ करते. मला तिचे बोलणे ऐकूच येत नाही, फक्त मोठ्या आवाजातील “खिदी खिदी खिदी”! मी एक-दोन वेळा तिथल्या कक्षांच्या ओळीमध्ये जाऊन बघितले सुद्धा की कोण हसतंय ते. अहो तिथे तर चार चार बायकांचा घोळ आहे. त्यापैकी नेमकी कोण हे न ओळखता येणाऱ्या त्या हसऱ्या बाईने सगळ्या शेजारणींना तीच सवय लावली आहे. आता एक हसायची थांबली की दुसरीचं “खिदी खिदी” सुरु होतं. वरून मला ह्या बायांपैकी एकीचंसुद्धा बोलणं ऐकायला येत नाही, त्यामुळे “इंटरेस्टिंग” असं काही सुद्धा कानावर येत नाही. म्हणून माझी जास्तच गोची झाली आहे. पहिलेचीच शेजारणी किती बरी होती आणि तिच्यामुळे माझे काय मनोरंजन व्हायचे याची मला आता आठवण यायला लागली आहे. आता मला पुन्हा ऑफिसात जायला भीती वाटायला लागली आहे.

क्रमश:

सावजी

2005-11-09T18:10:00.000-05:00

सावजी म्हणजे नेमके कोण हा प्रश्न सोडवणे तसे किचकटच आहे. जसे आपले आचारी, सुतार, कुंभार, तसे सावजी हे पण कुठल्या जमातीचे नांव आहे काय असे मला उगाच वाटत असावे. "सावजी" हे एक आदरपूर्वक संबोधन म्हणून सुद्धा वापरल्या जाते; पुष्कळदा कवितेत. म्हणजे "या सावजी - घ्या सावजी, कसं काय रावजी" - वगैरे यमक साधण्याचा प्रकार साधायला कवई मोकळे. पण आमचा सावजी ह्या शब्दाशी संबंध मात्र "सावजी कोंबडी" ह्याच वाक्यातील प्रयोगाशी येतो. तुम्ही शाकाहारी असाल तर पुढचा संपूर्ण लेख हा अगदी जहाल मांसाहाराशी संबंधित आहे याची जाणीव असू द्यावी. मांसाहार हा आपला आवडीचा विषय नसेल तर समोरचे शब्द पालथी घालण्यापूर्वी जरा विचार करावा. नंतर म्हणू नका की सांगितले नाही म्हणून!

तर, कोणी सावजी म्हटले रे म्हटले की आमच्यासमोर झणझणीत अस्सल रश्याची देशी (जिला गावराणी पण म्हणतात) कोंबडीची तिखट भाजीच येते. मोठ्या प्रेमाने आम्ही त्या भाजीला "सावजी चिकन" म्हणतो. आणि त्यांत तर खास कांडूण आणलेल्या लाल मिरचीच्या तिखटाचा आणि घरीच वाटून बनवलेल्या अस्सल मसाल्याचा सुळसुळाट झाल्याशिवाय तर काही मजाच येत नाही. कोऱ्या स्टेनलेस स्टीलच्या ताटातील प्लेटमध्ये अशी कोंबडीची भाजी, गरमागरम गव्हाच्या पोळ्या, लिंबू, मीठ आणि बाजूला पाणी भरलेल्या पेल्यात तिखट कांदा असल्या थाटाचे अस्सल मराठी सावजी जेवण जेऊन कुठलाही थोर माणूस "सावजी" बनल्याशिवाय राहणार नाही (जर हे वाचून "तोंडाला पाणी" सुटले तर कळवण्यास विसरू नका!). शेवटी सावजी हा प्रकारच फक्त कवितेतील संबोधन किंवा झणझणीत कोंबडीचे जेवण ह्यांपुरता मर्यादीत न राहाता जीवनमानाची शैली अशा अफाट कामगिरीवर नियुक्त झाला आहे. तर सावजी माणूस कसा असतो?

सावजी माणूस हा काही घडत नाही. तो जन्मतःच सावजीगुण घेऊन येतो. फक्त ते सावजीगुण कधी बाहेर येरझारा घालतील त्याची प्रत्येक सावजीची आपली वेळ ठरलेली असते. विचार करा की मी आणि माझा मित्र भल्या संध्याकाळी नागपूरच्या अंबाझरी तलावाच्या काठावर बसून दगडं मारतोय. इतकी सुंदर संध्याकाळ असते. सूर्य मावळतीच्या विचारांत असतो. आकाश शांत निळा आणि मावळणाऱ्या सूर्याच्या तांबड्या किरणांनी एकाच वेळेस माखून निघालेले. आकाशाचे प्रतिबिंब तलावात पडून एक वेगळा आसमंत तयार झालेला असतो. आणि पक्षांचा सुंदर थवा घरट्याच्या मार्गावर परत फिरलेला असतो. थवा! मी आपला नि:संकोचपणे उच्चारतो, "आहाहा! काय सुंदर देखावा आहे. बघ ते पक्षी किती सुंदर दिसताहेत!". आमचे थोर मित्र उद्गारतात, "हं॑ऽऽऽ! कसे लागत असतील?". आता सावजी प्रकृतीचे कुठलेही उदाहरण यासमोर फिक्केच पडणार. त्या सुंदर देखाव्याचा आमच्या मित्रावर काही औरच परिणाम झालेला असतो. असली कल्पनाशक्ती असणं हे प्रकृतीने दिलेली "सावजीगुणाची" जन्मजात खोड असल्याशिवाय मुळीच शक्य नाही.

नागपूरातील कॉलेजातल्या दिवसांमध्ये आमची काही ठिकाणांची नियमित वारी होत असे. ही वारी काही देवळाचे किंवा ललनांचे दर्शन सुद्धा घेण्यासाठी नव्हे तर आमच्या सकळ सोबत्यांसोबत आमचे "सावजी" असण्याचे कर्तव्य पार पाडण्याकरिता. नियमितपणे नागपूरातल्या बब्बू रेस्टॉरेंट मधल्या मसालेदार "तन्दूरी"चा समाचार घेणे, कधी सिताबर्डीतल्या हनुमान गल्लीमधील पकोडेवाल्याचे झणझणीत पकोडे हादडणे असल्या कार्यक्रमांनी आम्ही न्हाऊन निघायचो. अजूनही परत कधी गेलो तर मित्रांसोबत तिथला फेरफटका होणार हे ठरलेले असतेच.

अमेरिकेत गेलेल्या सावजी माणसाची सगळ्यात मोठी अडचण हीच असते की देशी कोंबडी देशी "स्टाईल"मध्ये मिळणे ही एक दुर्लभ सवलत होऊन जाते. जरी जाताना अस्सल देशी मसाला घेऊन गेलात तरी "कोंबडी" मात्र परदेशीच मिळते ना? अमेरिकेत मिळणाऱ्या कोंबड्या ह्या आधुनिक किराणा दुकानांमध्ये शीतकप्प्यामध्ये छान दिसणारे "पॅकेजिंग" करून ठेवल्या असतात. त्यात ताजे असे काहीच नाही. फक्त काही न्यू यॉर्क, डॅलस, लॉस एंजेलिस असल्या मोठ्या शहरांमधील काही उपनगरांत काही ठिकाणी ताज्या कोंबड्या तेव्हाच्या तेव्हा मिळतात. पण देशी ती देशीच. त्यापुढे कितीही ताजी किंवा शीतघरातून आणलेली थंड अमेरिकन कोंबडी ही रबरच लागते. तरीही आपला सावजी माणूस मस्तपैकी मायदेशाहून आणलेले मसाले टाकून टाकून आणि तिखट घालून घालून ती रबरागत लागणारी कोंबडी उदारमनाने देशी मानून पोटात घेतो.

बरे, अमेरिकेतील सगळेच खाणपाण असे मिळमिळीत असते अशातला भाग नाही. येथे आल्यावर आपल्या सावजी माणसाला "हॅलेपेनो" नामक मेक्सिकन मिरच्यांची चव कळते. स्वतःची वेगळी अशी आंबट-तिखट चव असणाऱ्या ह्या मिरच्या मग सावजीरावांच्या जेवणातल्या हिस्सा बनून जातात. तसेच उत्तम थाई "रेस्टॉरेंट"मध्ये मसालेदार जेवणाची सुद्धा येथे सरबराई असते (अर्थात भारतात पण ह्याची सोय मोठ्या हॉटेलांमध्ये आणि महागड्या जेवणालयांमध्ये आहे. झणझणीत मराठी जेवणाची सोय घरात असतां सावजी माणूस अशा ठिकाणी कशाला जाईल हा वेगळा प्रश्न आहे). थाई जेवण हे भारतीय जेवणापेक्षा वेगळ्या प्रकारच्या मसाले आणि मिरच्यांनी बनवतात. पण सावजी माणसाला भारतीय जेवणाइतकेच थाई जेवणाचा लळा लागायला वेळ लागत नाही. पण राहून राहून भारतातील मूळ "सावजी" जेवणाची आठवण सतावणे काही कमी होत नाही.

आपल्याकडील पाणीपुरी किंवा गोलगप्पे किंवा फक्त गुपचुप हा प्रकार सावजी जीवनातला अविभाज्य घटक आहे. मुंबईतल्या "फास्ट फूड" वडापाव ह्या पोट भरण्याच्या साधनाच्या पलिकडची पाणीपुरीची ख्याती आहे. सावजीप्राणी जेव्हा पाणीपुरीच्या आसपास येतो तेव्हा तिचा समाचार घेतल्याशिवाय राहात नाही. "भैया और तीखा बनाओ!" म्हणून आणखी तिखट घालून बनवलेले "स्पेशल" झणझणीत पाणीपुरीचे पाणी (हो, याला 'रस्सा' ऐवजी 'पाणी'च म्हणतात!) अधिकाधिक तिखट केल्याशिवाय सावजींचे तोंडसुख जमत नाही. असेच पाणीपुरीचा समाचार घेण्यासाठी बरेच सावजी मित्र जमले असता "कोण जास्तीत जास्त हादडतो" ही शर्यत होणार हे ठरलेलेच. मग कोणी तीसवर, कोणी पन्नासवर आणि सगळ्यांना पुरून उरणारे कोणी सत्तरवर आपल्या पाणीपुरीचा आकडा न्यायला तयार. जलदगतीने गोलगप्पे पचवण्याच्या या शर्यतीमध्ये "कोणी खरेच किती बरे हादडले" याची मोजणी करणारा पंच म्हणजे खुद्द पाणीपुरीवालाच असावा लागतो. कारण ह्या शर्यतीमध्ये खरच कोण किती खातो हे बघण्यापेक्षा सगळेच सावजीबंधू हादडण्याच्या कामात जुंपले असतात. अशा वेळेस पाणीपुरीवालाच प्रामाणिकपणे ही गणना करू शकतो. ही गणनाच तर त्याच्या व्यवसायाचा पाया असते. म्हणजे "आप ने तीस खाये, आप ने पैंतीस और आप के हुए सत्तर" ह्या माहितीचेच तर त्याला पुरेपूर पैसे मिळणार असतात!

बरे, सावजी जीवनशैली ही फक्त पुरुषाकरताच नसून स्त्रीसुद्धा त्यांत अग्रेसर असते. उदाहरणार्थ, "पाणीपुरीचा समाचार" ह्या कार्यक्रमात पुरुषांपेक्षा सावजी स्त्रियांचेच प्रमाण जास्त असते. त्यामुळे ही केवळ पुरुषप्राधान्य जीवनशैली आहे असा गैरसमज करून घेऊ नका.

एकदा परदेशात आम्ही काही सावजी मित्र जमले असतां आमच्या कोंबडी पाकक्रिया येत असणाऱ्या मित्रामागे आम्ही "भाजी तिखट कर" म्हणून तगादा लावला. आमच्यापैकी एकजण भारतात सामानसुमानासह परतणार होता. आता सगळे मित्र येथे जमले आहेत तर ही संधी कधी येईल ह्याची काहीच कल्पना नसल्यामुळे आजपर्यंत जेवढे झणझणीत जेवण झाले नाही तसली भाजी बनवण्याचा ठराव पास झाला. घरच्या असावजी सदस्यांसाठी त्यातल्या त्यात साधी हलक्या तिखटाची वेगळी भाजी बनवण्याचा पण बेत ठरवावा लागला. तर आमच्या स्वयंपाकी सावजी मित्राने स्वतःसोबत आम्हा पामरांकरता तयार होणाऱ्या झणझणीत भाजीत घरी असलेल्या सगळ्याच हिरव्या मिरच्यांची ठेच उलथली. साध्या तिखटापेक्षा भाजीसाठी असणाऱ्या हिरव्या मिरच्यांचा दम हा किती जास्त असतो हे सूज्ञांस सांगायची गरज नाहीच.

तर, हे जेवण तयार झाल्यानंतर मंडळी भोजनाकरता बसली. तिथेच बऱ्याच जणांनी शर्यती लावल्या "सगळ्यात तिखट भाजी कोण कितपत खातो?". काही साध्या भाजीच्या श्रेणीतली जनतासुद्धा "आज आम्ही तिखट असणारी भाजी खाऊ. तिखटच पाहिजे!" म्हणून आमच्या गटात सामील झाली. आम्ही सुद्धा "घ्या लेकहो" म्हणून तिखटाच्या भाजीवाल्या गटात त्यांचे स्वागत केले. आमच्या सावजी विशारद मित्रांपैकी सगळेच ताव मारून खाण्याच्या कार्यक्रमात मग्न झाले असतां उरलेल्यांची गंमत बघू लागले . हळूहळू मूळच्या "तिखट" श्रेणीमध्ये नसणाऱ्या पण अट्टाहासामुळे आमच्या गटात सामील झालेल्या मंडळींपैकी एकेक सदस्य निकामी होऊ लागला. काही जण कपाळाला फुटलेला घाम दूर करत, काही जण तोंडाचा धूर होऊन पहिल्या काही मिनिटांमध्ये, तर काही जण उठून प्रात:क्रियाखोलीमध्ये पळेपर्यंत असे क्रमाक्रमाने गारद होऊ लागले. "जहाल" म्हणजे नेमके काय ह्याची त्यादिवशी सगळ्यांना प्रचिती आली असावी कारण मंडळींपैकी काहींनी "आता नको रे बाबा" चा प्रण सुद्धा घेतला. ह्या प्रकरणानंतर प्रजा निपचित पडली. कोण पोटावर हात ठेवून व्हिवळतोय, कोण हुस्सहुस्स करतोय, कोणाच्या सगळ्या शरीरातील लहानमोठ्या सगळ्याच रंध्रांतून धूर निघतोय आणि कोणी प्रात:क्रियाखोलीमध्ये गेल्या तासाभराचा तळ ठोकून बसलेला आहे असे जगावेगळे ते द्रुष्य होते. त्यादिवशी सावजी कोण आणि असावजी कोण याचा निकाल तर लागलाच पण खऱ्या सावजीची तिखट खाण्याची शक्ती कशी अमर्याद असते हे सुद्धा कळले.

सावजींच्या तिखट खाण्याच्या अमर्याद शक्तीमुळे मत्सर निर्माण होऊन बरीच मंडळी "एवढे तिखट कशाला खायचे? काय मिळते त्याने? लेकहो अल्सर होईल तुम्हाला पोटांत!" म्हणून टोमणे मारतानाचे पण ऐकण्यात येते. अशा वेळी सावजी उत्तर तयार असते, "अहो, तिखट आणि मसालेदार खाण्यामुळे पोटातले बॅक्टेरिया नाही का मरणार? जंतूच जगणार नाही तर कुठलाही आजार होईल कसा?". खरे म्हणजे स्वत: तिखट खाण्याची ऐपत नसल्यामुळे टोमणे मारणाऱ्यांच्याच पोटात दुखत असावे असा सावजी तर्क प्रचलित आहे.

अधूनमधून आम्हाला सावजी खाण्याची हुक्की येते आणि आम्ही तोच तिखटपाकक्रिया "सावजी चिकन" कार्यक्रम आयोजित करत असतो. नवीन सावजींना घडवत असतो. सावजी-असावजी मधील प्रत्येकाला आपापली पायरी ओळखण्याकरिता नैसर्गिक निवडणूक घडवून आणत असतो. तुम्ही सावजी असाल तर तुम्हाला दुसऱ्या सावजींना कसे ओळखावे हे अवगतच असेल. जर तुम्हाला हेच माहित नाही की तुम्ही स्वतः सावजी जीवनशैलीमध्ये मोडता की नाही, तर तुम्हाला ह्या आमच्या जहाल निवडणूकीमध्ये भाग घेण्याचे उघड आमंत्रण आहे.

मराठी ब्लॉग शृंखला (MarathiBlogs.Net)

2005-10-17T02:40:00.000-04:00

नुकतेच इंटरनेट वर "marathiblogs.net" म्हणून साईट अवतरली आहे. सगळ्या मराठी ब्लॉगांना शोधणे, त्यांच्यावरील नवीन लेखांचे सारांश सादर करणे आणि नवीन मराठी ब्लॉग शोधत राहाणे हे ह्या संकेतस्थळाचे उद्देश्य आहे. ज्यांना नवीन मराठी ब्लॉगांबद्दल माहिती हवी आहे अशा वाचकांनी या संकेतस्थळाला जरूर भेट द्यावी.

अशी वादळे येती

2005-09-18T09:43:00.000-04:00

नुकतेच "अशी वादळे येती" लेखाक्रमाचा शेवटचा भाग संपवला. ही नोंद या लेखमालिकेतील सगळे भाग खाली दिल्याप्रमाणे एकत्रित करण्यासाठी!

अशी वादळे येती

अशी वादळे येती - भाग १: शब्दांची चकमक
अशी वादळे येती - भाग २: निसर्गाचे समीकरण
अशी वादळे येती - भाग ३: अडचणीत अडचण
अशी वादळे येती - भाग ४: माझं घर शेणाचं

अशी वादळे येती - भाग ४: माझं घर शेणाचं

2005-09-18T09:15:00.000-04:00

दरवर्षीचा "हरिकेन सीझन" सुरु झाला की आग्नेयी राज्यांत आणि त्यातल्या त्यात फ्लोरिडा राज्यात मोठे वादळ धुमाकूळ घालणार हे शंभर टक्के ठरलेलेच असते. फ्लोरिडा हे निवृत्तीचे ठिकाण मानल्या जाते - म्हणजे अख्खे आयुष्य कर्म करून एकत्र केलेला पैसा घेऊन निवृत्त झालेले अमेरिकन पिकली पानं इथे मस्तपैकी घरं करून राहतात. महावादळाच्या जीवघेण्या रस्त्यामध्ये राहणारी ही "सीनियर" जनता "देवा, संपूर्ण आयुष्य झटून गोळा केलेल्या संपत्तीनेसुद्धा आता मनाला शांती मिळत नाही. तेव्हा लवकरात लवकर कुठले तरी 'हरिकेन (महावादळ)' पाठवून मला घेऊन जा रे बाबा!" म्हणत जीवावर उदार झालेली असावी अशी मला शंका येते. नाहीतर एवढी संपत्ती असल्यानंतर एखाद्या शांत ठिकाणी "रिटायर" होण्यापेक्षा जेथे निसर्गाने रणधुमाळी माजवली आहे असल्या मढ्यात राहण्याच्या भानगडीत का बरे पडावे?

या सगळ्यात एक गोष्ट नोंद घेण्यासारखी आहे. ती म्हणजे या वादळांना दिलेली नावं. जागतिक हवामान संस्थेची चौथी प्रादेशिक 'हरिकेन कमिटी' अमेरिकेच्या आजूबाजूला निर्माण होणार्‍या वादळांना नावे देण्याचे काम करते. ज्याही वादळाने काही नुकसान पोहोचण्याची शक्यता असते त्याला ओळख देण्यासाठी पुल्लिंगी आणि स्त्रिलिंगी नावे ही आळीपाळीने दिली जातात. अर्थात कुठल्या वादळाला माणसाचे नाव मिळणार की बाईचे हे ठरलेले नसते. कारण एका वर्षात किती वादळे कधी होणार हे देखील माहित नसते. पण गेल्या काही वर्षांत झालेल्या वादळांपैकी मागच्या वर्षीच्या (२००४) 'हरिकेन ज़ान (Jeanne)' मुळे सगळ्यात जास्त लोकांना आपल्या जीवाला मुकावे लागले, 'हरिकेन फ्रांसेस( Frances)' नी सगळ्यात जास्त 'टोर्नाडो' गुंडं सोबतीला आणले; आणि ह्या वर्षीच्या (२००५) "हरिकेन कटरिना(Katrina)" नी जिवमालाची जी अभूतपूर्व नासधूस केली आहे त्याचा अजून संपूर्ण ठावठिकाणा लागलेला नाही (हा लेख लिहीत असताना). ह्या सगळ्या दुःखद घटना आहेत. पण ज्या महाभयंकर आणि भांडकुदळ वादळांनी ही कामे केली, योगायागाने त्या सगळ्यांची नावे स्त्रिलिंगी कशी हे मात्र मी मराठीमध्ये न लिहिता इंग्रजी मध्ये प्रस्तुत केले असते तर इथल्या अमेरिकन बायकांनी मला जोड्या-चपलांनी फोडून काढले असते (कारण त्या चाबूक ठेवत नाहीत, पण कपाटे मात्र नुसत्या नवनवीन जोड्या आणि चपलांनी भरून ठेवतात)! ह्या वादळांची नावं सध्यातरी फक्त 'रोमन' बायका माणसांच्या नावावरून ठरवली जातात. त्यामुळे यात मराठी हात नाही असे माझे मत आहे. जर तसे असते आणि महाराष्ट्रातील वादळांना आपण अशी नावे दिली असती तर मराठी वृत्तपत्रात बघायला मिळणार्‍या "माधुरीने अख्ख्या महाराष्ट्राची झोप उडवली!" ह्या ठळक बातमीचा संबंध कदाचित दीक्षितांच्या पोरीशी आला नसता. सुदैवाने असले नामांकित वादळ हा प्रकार महाराष्ट्रात नाही. हे काम सध्या अमेरिकन बायकांचेच!

सर्वसाधारणतः अमेरिकन जनता ही जरा जास्तच उत्पाती (ऍड्व्हेन्चरस) आहे याबद्दल वाद नाही. असल्या प्रचंड वादळाला तोंड देण्याकरता लोकं लाकडी घरे बांधून राहतात त्याचे मला नवल वाटते. ह्या मनुष्य-निसर्ग समरात कधी कुणाच्या घरावर मोठे वडासारखे झाड आदळून घराचे लाकडी छप्पर फोडून, दुसरा मजला जमीनदोस्त करून आणि पहिल्या मजल्याच्या जमिनीची वाट लावून ते झाड जेव्हा तळघरातच आपले शेवटचे प्राण सोडते तेव्हा ते आपल्यासकट संपूर्ण घराला "मैं डूबूंगा तो तेरे को लेकर ही डूबूंगा" असल्या थाटात देवाघरी घेऊन गेलेले असते, तर कधी टोर्नाडोराव अख्ख्या घरालाच आपला प्रसाद म्हणून खुशाल उडवून नेतात. अशा नैसर्गिक महाधिदेवांसमोर काँक्रीटचे घर बांधण्याऐवजी लाकडाचे घर बांधून "मैने जानबूझके ये लकड़ी का घर बनाया है। तुम क्या करते वो हिम्मत है तो करके दिखावो!" म्हणून उलटे तोंड देणार्‍या अमेरिकन माणसाच्या उर्मटपणाला मात्र मानायलाच पाहिजे! मराठीभूमीतील शहरांत मात्र आपण चांगल्या विटासिमेंटाची घरे बांधून राहातो. भूकंप झाला तर त्या घराचे काय होईल याची तमा न बाळगता निसर्गाच्या वादळशक्तीसमोर मात्र नतमस्तक होऊन (गरज नसताना) मराठी माणूस पावसाला तोंड देण्यासाठी एकदम भक्कम घर तयार करतो. कुठल्या वादळाची बिशाद आहे त्या घराची एक वीटही वेगळी करण्याची? (खरं म्हणजे वादळ बिदळ, पाऊस असल्या गोष्टींसाठी थोडेच घर एवढे मजबूत बांधतो आपण? घरफोडी टाळणे हा मुख्य उद्देश्य असतो ही गोष्ट निराळी!)

मी लहान असताना एक चिऊ आणि काऊ यांची गोष्ट ऐकली होती. त्यात चिऊताई समंजसपणाने मेणाचं घर बांधते आणि कावळा मात्र शेणाचं. काही दिवसांनंतर धो धो पाऊस पडायला लागतो. कावळ्याचं शेणाचं घर वाहून जातं. पण चिऊचं घर मेणाचं असतं त्यामुळे त्याला काही होत नाही. मायदेशी राहणार्‍या विटासिमेंटाची पक्की घरं असणार्‍या माझ्या बांधवांशी निसर्गाचा एक करार आहे - की माझा तुला त्रास होणार नाही - तुझं घर मेणाचं. वादळाच्या रस्त्यात असणारं माझं सध्याचं अमेरिकेतील लाकडाचं घर मात्र मज वाटे शेणाचं!

समाप्त.

भाग १
भाग २
भाग ३

अशी वादळे येती - भाग ३: अडचणीत अडचण

2005-09-16T20:49:00.000-04:00

अमेरिकेच्या हवामान खात्याचं काम अगदी चोख असतं. वादळ वारा यांना दुरूनच दिसत असतो. जर कुठले वादळ किंवा झंझावात येणार असे ह्या हवामान खात्याने सांगितले की ती दगडावरची रेघ होऊन जाते. तसेच सर्वसाधारणतः ज्यादिवशी पाऊस पडणार असे सांगितले की नव्वद प्रतिशत पाऊस पडणारंच. जेव्हा लख्ख ऊन सांगतात तेव्हा सूर्यही तळपत राहणार. किंबहुना अमेरिकन पाऊस, वारा या गोष्टी अमेरिकन हवामान खात्याला विचारूनच पुढचे कार्य आखत असावेत.

आपल्याकडील वार्‍याचं आपण काही तरी बिघडवलेलं असणार. नाहीतर आपल्या देशीय शासनाच्या हवामान खात्याला हवा कुठल्या दिशेने वाहते याची खरोखरच हवा असती. मराठी बातम्यांमध्ये "आज लख्ख ऊन पडणार" अशी बातमी आली की आमचे देशी शेजारी नेमके त्याच दिवशी छत्री काढत. एकदा "उद्या भरपूर पाऊस" म्हणून दूरदर्शनच्या बातम्यांवरून कळलं. आमच्या शेजार्‍यांनी दुसर्‍या दिवशी छत्री नेलीच नाही. योगायोगाने त्यादिवशी मुसळधार पाऊस पडून शेजारी ओलेचिंब भिजले आणि पुढे आजारी पडले. नंतर बरे झाल्यावर हवामान खात्याच्या कार्यालयात जाऊन त्यांनी "काय लेकहो बेभरवशाचे तुम्ही!" म्हणून जो पहिला सापडला त्याच्या कानाखालीच एक ठेवून दिली. नंतर पोलिसांनी अटक करून त्यांना दम दिला वगैरे वगैरे! (ही गोष्ट शेजार्‍यांनीच आम्हाला सांगितली. खरे खोटे कुणास ठाऊक?) चुकीचे हवामान अंदाज सांगण्यात सुद्धा हवामान खात्याला नियमितता नाही ही आमच्या शेजार्‍यांची अडचण. बरोबर हवामान अंदाज नियमितपणे सांगता येत नाही ही आमच्या हवामान खात्याची अडचण!

अमेरिकेत उन्हाळा अर्ध्यावर उतरला की फ्लोरिडा आणि आजूबाजूच्या आग्नेयी राज्यात राहणार्‍या लोकांना वादळाच्या आगमनाची तयारी करावी लागते. कुठले का वादळ येणार असल्याची माहिती हवामान खात्याने दिली की लोकांची लगबग सुरु होते. लोकं घरात भरपूर आठवड्यांची खानपान आणि इतर सामुग्री आणून आपल्या फ्रीजरमध्ये आणि जेथे होईल तेथे कोंबतात. तळघरात सगळे व्यवस्थित करून कदाचित तिथेच राहण्याची पाळी आली तर तिथे माल भरून ठेवतात. काहीजण वीज (इलेक्ट्रिसिटी) जाईल या भितीने घरात जनरेटर आणून ठेवतात. वादळवार्‍यामुळे येथे विज जाण्याशिवाय आणखी गोष्टींची तयारी असावी लागते - म्हणजे कधी छप्पर उडून जाईल, दारावरचे मोठे झाड कधी बाजूच्या भिंतीतून तळ्यात-मळ्यात खेळायला सुरुवात करेल तर कधी तळघराचं रूपांतर पाण्याच्या टाकीत होऊन जाईल ह्या चिंता!

वीज जाणे ही अमेरिकेतील दुर्लक्ष्य न करता येण्यासारखी घटना आहे. एखाद्या शहरातली वीज गेली तर लगेच त्या दिवशींच्या बातम्यांमध्ये तिचा समाचार घेतला जातो. मग भलेही लॉस एंजेलिस शहराची वीज जावो - त्या घटनेची बातमी २२०० मैल दूर असणार्‍या अटलांटा शहराच्या स्थानिक बातम्यांमध्ये सांगितली जाते. जर मुंबईची वीज गेली तर त्याचा उल्लेख मुंबईच्या स्थानिक बातम्यांमध्ये देखील होतो की नाही हाच प्रश्न आहे! रोज मरे त्याला कोण रडे?

बरे, अमेरिकन माणसाला (किंवा बाईला) घराची वीज जाणे ह्याखेरीज दुसरी मोठी शिक्षा नाही. समजा वीज गेलीच तर कायकाय हाल होतात बघा: वीज नाही म्हणजे फ्रीजर बंद - आठवडाभराच्या खानपानाचे वाटोळे; पाण्याचा विजेवर चालणारा बंब (हीटर) 'थंड' पडल्यामुळे घरातील सगळीकडचे गरम पाणी बंद; डिशवॉशर बंद - हातांनी भांडी धुण्याची कश्मकश; वॉशिंग मशीन आणि ड्रायर बंद - कपडे स्वतः धुण्याची आणि वाळवण्याची अडचण (अहो ओले कपडे वाळवणार कुठे? गॅलरीत वाळत टाकले तर लोकं बोंबा ठोकतात); मायक्रोवेव्ह बंद - खाण्यासाठी काहीही गरम करण्याची उजागरी नाही - डोकं तेवढं उगाचंच गरम; बर्‍याच घरांत स्वयंपाकाच्या गॅसऐवजी विजेवर चालणार्‍या आधुनिक शेगड्या असतात - तिथे आता घरी
कुठलाच खाण्याचा पदार्थ करण्याची सोय न राहाता घरकर्‍यांचे हाल 'गॅसच संपल्यागत' होतात. महिन्याचे विजेचे बिल भरतानाच आपल्याकडे वीज आहे याची आठवण होणार्‍या अमेरिकन जनतेला आता भोवंड यायला लागते. महाराष्ट्राकडील दररोज होणारी विजेची कपात काही नाही तरी "सहनशीलता" नावाचा गुण आपल्याला देऊन जाते. कधीही वीज जाऊ न देणार्‍या अमेरिकन शासनाने येथील नागरिकांना चोवीस तास विजेची अतिशय वाईट सवय लावून पंगू करून ठेवले आहे. त्यासाठी पुढे भोगाभोग ही आलीच!

क्रमश:

भाग १
भाग २
भाग ४

अशी वादळे येती - भाग २: निसर्गाचे समीकरण

2005-09-15T19:00:00.000-04:00

मुसळधार पाऊस - त्यामुळे आलेला पूर, किंवा पाऊस न आल्यामुळे दुष्काळ, भूकंप असल्या अबला नैसर्गिक आपत्त्या आपल्याला महाराष्ट्रात अधुनमधुन खाजवून जातात म्हणून ओळखीच्या आहेत. "टोर्नाडो (प्रचंड महाभयंकर चक्रीवादळ)" आणि अमेरिकेतले "लेवल फाईव हरिकेन (म्हणजे आपल्यासोबत भेटीला दीडशे मैलांच्या अंदाधुंद वेगाने वाहणारी वादळे, धूमाधार पाऊस, सेक्युरिटी गार्ड सारखे नेहेमीच सोबतीला ठेवलेले अनेक टोर्नाडो आणि जातानाची आठवण म्हणून अब्जावधी किमतीच्या नुकसानास कारणीभूत असणारे महापूर असल्या गोष्टी घेऊन येणारे महाप्रचंड झंझावात)" ह्या अमेरिकेसारख्या बलाढ्य (म्हणजे "बला" आणि "आढ्यता" ज्याच्यामध्ये कुटूनकुटून भरली आहे असा जो तो) देशाला लोटांगण घालायला लावणार्‍या गोष्टी आम्हा मराठीभूमीतील बांधवांच्या एवढ्या जंगी परिचयाच्या नाहीत. तसा परिचय वाढविण्याचे कारणही उद्भवत नाही ही एक चांगली गोष्ट आहे. म्हणूनच मराठी माणसाकडे एक चिंतेचं कारण कमी असतं.

भूकंप ह्या प्रकाराला मराठी माणूस घाबरत नाही. संपूर्ण जग भूकंपाच्या भितीने आपल्या इमारती भूकंपापासून सुरक्षित करण्याच्या मागे पडले असते. त्यासाठी वर दोलक (पेंडयुलम डॅंपर) लावणे, इमरतीला बाहुलीसारखे डुलता यावे म्हणून लवचिक बनविणे, भूकंप झालाच तर काय करायचे हे लोकांना शिकविणे असे उद्योग करत असतात. पण आम्हाला असल्या कुठल्याही भूकंपतयारीची गरज पडत नाही. उलट आम्ही विटासिमेंटाची पक्की घरे बांधून भूकंप कधी होणारच नाही असल्या थाटात राहतो. त्याबाबतीत मराठी माणसाची हिंमत दाद देण्यासारखीच आहे.

आपण फार तर मान्सून च्या भेकड पावसाची रेनकोट आणि छत्र्या विकत घेऊन तयारी करतो. हा तसा नेहेमी लपंडावच खेळत असतो. त्यामुळे त्याला भिण्याचे कारणच नाही. मात्र लबाड मान्सून प्रत्येक प्रांतात वेगवेगळा मुखवटा घालून येतो. मुंबईत "म्मारो स्सालेको!" गुंडागर्दी कारभार शोभावा तसा दे दणाद्दन फिल्मी मसाला स्टाईलमध्ये दणदण येऊन पूर घेऊनच येतो. तसं त्या पुराचं अर्ध श्रेय पाण्यामध्ये माती टाकून समुद्रपातळीच्या खाली बसलेल्या मुंबापुरीला आणि उरलेले अर्धे श्रेय गावाला जाण्याची भरलेली बॅग गच्च भरून आतील कपड्यांच्या चिंध्या बाहेर लोंबकळतात तसल्या दिमकीत भरगच्च भरलेले मुंबई शहर सांभाळू न शकणार्‍या शासनाच्या भिक्कार गटार (ड्रेनेज) यंत्रणेला जाते. व्यवस्थेची मोडकळीस आलेली गाडी ही शासनाने आणि मुंबापुरीने स्वत:च उंच टेकडीच्या काठावर ओढत आणून ठेवावी आणि पावसाने येऊन हलकेच टिचकी मारून गाडी खाली दरीमध्ये ढकलून द्यावी असे येथील पावसाचे समीकरण असते.

पुण्यातला पाऊस "व्हेन इन रोम, डू ऍज रोमन्स डू" च्या हिशेबाने अस्सल तुरटसाखरू पुणेरीप्रमाणे बाहेर गोडेपणाचा आव आणून प्रत्यक्षात मात्र तिखटाची फोडणी असल्या ऐटीत वावरतो. बर्‍याचदा हा दिवसातनं एकदा हलकासा येऊन वातावरण आल्हाददायक करून जातो (माझा काही वर्षांपूर्वीचा अनुभव - आता पावसाची लहर वेगळी झाली असेल तर त्यात माझा हात नाही). याला छान म्हणावे तर सतत पडत असतो.

नागपूरात मात्र मान्सूनचा पाऊस ह्यासारखा बेभरवशाचा कोणी नसेल. कधी हा एक्सप्रेस मेलला दीडशेच्या वेगाने नेण्याकरता भडाभडा कोळसा ज्या वेगाने ओततात (तूर्तास संवादासाठी समजूत करून घ्या की ही एक्सप्रेस मेल सध्या कोळशाच्या इंजिनाने चालते!) तसा एक-दोन तासात ओतून जातो, तर कधी बाहेरगावाहून आलेल्या पण गेल्या आठवडाभरात जाण्याचे नावही काढले नसेल अशा पाहुण्यासारखा आठवड्याआठवड्याने तळ ठोकून बसलेला असतो. तर सांगण्याचे मुख्य कारण हेच की आपले निसर्गाला तोंड देण्याचे धारिष्ट्य हे असल्या दीडदमडीच्या पावसापर्यंतच सहसा ताणून धरण्यात येते. अमेरिकेत लोकं वादळाच्या स्वागतासाठी कशाकशाची तयारी ठेवत असतील?

क्रमशः

भाग १
भाग ३
भाग ४

अशी वादळे येती - भाग १: शब्दांची चकमक

2005-09-14T23:34:00.000-04:00

काही दिवसांपूर्वीच एका संभाषणात "त्सुनामी" हा विषय निघाला. कुणीतरी एक प्रश्न विचारला की "त्सुनामी" ला मराठी प्रतिशब्द कुठला? मी जरा डोक्याची खाजवाखाजव केली; पण खरंच, मला "त्सुनामी" ह्या अर्थाचा बोली भाषेत "भली मोठी प्रचंड लाट" ह्याखेरीज दुसरा कुठलाही शब्द आठवला नाही (तुम्हाला माहित असेल तर सांगा). खरं तर बोली भाषेत तेच शब्द वापरले जातात जे खरंच बोलण्यात असतात; आणि बोलण्यात ते शब्द असतात जे अनुभवात असतात. त्सुनामी हा शब्द जपानी भाषेतून येतो. जपान ह्या देशाच्या समुद्रकिनारी त्सुनामी नाविक रंभा, मेनका नेहेमीच नृत्यथैमान घालत असतात. त्यामुळे त्यासाठी तसा विशिष्ट शब्द वापरात येणे हे साहाजिकच आहे. आपल्या महाराष्ट्रात मात्र असला प्रकार क्वचितच(गरीबाच्या घरी कसल्या हो रंभा आणि मेनका?). त्यामुळे मूळ मराठीतून ह्यासाठी बोली शब्द प्रचलित नसावा...

हीच गोष्ट चक्रीवादळाची. आपल्याकडे वापरात असणार्‍या "चक्रीवादळ" ह्या शब्दाची शक्ती वादळ हे खरोखर केवढ्या प्रचंड जोमाचं असू शकतं हे सांगायला हास्यास्पद रित्या अपुरी पडते. अमेरिकेतल्या "टोर्नाडो" पुढे चक्रीवादळाची काही बातंच नाही. आपले चक्रीवादळ नटूनथटून मिरवत जरी टोर्नाडोसमोर गेले तरी टोर्नाडो ढुंकूनसुद्धा बघणार नाही असा ह्या दोघांच्या शक्तीमधला फरक! एरव्ही आपल्याकडच्या वादळाची शक्ती पण फार तर केवढी असते? त्यासाठी "चक्रीवादळ" हे नाव पुरेपूर योग्यच आहे. याला दुसरे नाव आहे 'चक्रवात'. पण ते देखील तुलनेने वात झाल्यासारखेच फरफटत फिरते आहे असे वाटते.

मग आली मराठी वावटळ. शब्दसाधर्म्याने वावटळ हा प्रकार चक्रवातापेक्षा गावातल्या भूताप्रेतांशीच जास्त जवळचा संबंध असल्यासारखा वाटतो. लहानपणी मला वावटळ म्हणजे हडळीची माय असे वाटायचे. तसेच हडळ ही लुगडं घालून फिरत असावी असाही मी तेव्हा निष्कर्ष काढला होता. लहानपणी मी भूताला फार घाबरायचो. पण अजूनपर्यंत एकही दिसला नाही (किंवा दिसली नाही - भूतामध्ये लिंगभेद असतो का? हा प्रश्न मला अजून सुटलेला नाही). त्यामुळे माझा भूताखेतांमधील विश्वास आता उडत चालला आहे. असो!

शहरातल्या साहेबी थाटातल्या टोर्नाडो समोर चक्रीवादळ आणि वावटळ हे गावंढळ बंधूभगिनींसारखे वाटतात. मोठमोठे मालवाहू ट्रकं उचलून फेकण्याची हिंमत असलेल्या टोर्नाडोचे शक्तिप्रदर्शन आपल्या मराठी भूमीत कुठे? नाही तर "चक्री" सोडा, "चक्रावादळाचा बाप" ह्या अर्थाचा कुठला तरी शब्द बोली मराठीत नक्की 'मौजूद' असता! 'बोली मराठी' ही येथील किल्ली आहे - हिचा उल्लेख संस्कृत भाषेचा उपयोग करून कुठलाही नवा जोडशब्द शोधून काढणार्‍या 'संधीसाधू' महाशयांची फक्त खोड मोडावी म्हणून केला आहे, इतकेच! तरीही चादरीसारख्या साध्या गोष्टीला महावस्त्र असले भरजरी नाव असणार्‍या पुणेरीतून आणखी अस्सल शब्दे निघण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

केवळ स्पष्टिकरणार्थ म्हणून सांगतो, प्रलय (ख्रिश्चन लोकं ज्याला "ज़ज़मेंट डे" म्हणतात) ह्या शब्दाचे काम इथे मुळीच नाही. संपूर्ण जगाला एका दमात देशोधडीला लावण्याचे सामर्थ्य असणाऱ्या ह्या कारस्थानाचे दर्शन न झालेले बरे. प्रलय हा शब्द आपल्या जगाच्या विनाशाच्या कल्पनेतून उद्भवतो. ज्याने प्रलय प्रथमदर्शनी पाहिला आहे असा कुणी जिवंत नाही आणि प्रलय पाहिल्यानंतर ते सांगण्यासाठी कुणी जिवंत सुद्धा राहणार नाही असा माझा कयास आहे. नाहीतर तो प्रलय हो कसला?

क्रमश:

भाग २
भाग ३
भाग ४

मराठी ब्लॉग लिहिणार्‍यांची यादी

2005-09-10T04:33:00.000-04:00

Update (१० जानेवारी २००६): मराठी ब्लॉग विश्व हे नवनवीन मराठी ब्लॉग शोधण्याचे कार्य करत असल्यामुळे मी ह्या सूचीत बदल करणे बंद केले आहे. कृपया नवीन ब्लॉग शोधण्यासाठी "मराठी ब्लॉग विश्वा"ला भेट द्या.
----------------------------------------------------------------------------------------------
नवीन माहिती (१७ ऑक्टोबर २००५): नुकतेच इंटरनेट वर "marathiblogs.net" म्हणून साईट अवतरली आहे. सगळ्या मराठी ब्लॉगांना शोधणे, त्यांच्यावरील नवीन लेखांचे सारांश सादर करणे आणि नवीन मराठी ब्लॉग शोधत राहाणे हे ह्या संकेतस्थळाचे उद्देश्य आहे. ह्या संकेतस्थळावरील माहिती माझ्या ह्या "पोस्ट" पेक्षाही "अप-टू-डेट" असल्यामुळे मी वाचकांना तेथे जरूर भेट द्यावी असा सल्ला देतो.

----------------------------------------------------------------------------------------------
इंटरनेट वर फिरता फिरता बरेच मराठी मित्र/मैत्रिण देवनागरी मराठी मधून 'ब्लॉग' लिहिताना आढळतात. या सगळ्यांची एका ठिकाणी यादी करावी म्हणून हा एक खटाटोप. जर आपणांस एखादे मराठी `ब्लॉग' आढळले आणि ते इथल्या यादीत नसेल तर कृपया इथे प्रतिसाद पाठवून कळवा.

मराठी देवनागरी 'ब्लॉगां'ची यादी अशी: (येथे कमीत कमी दोन लेख तरी देवनागरीत आहेत)

देवनागरी ब्लॉग:

गोष्टीगमती (pkls.com मराठी - Mirror Site)
माझ्या चकाट्या
मराठी साहित्य
विदग्ध
चार शब्द
स्पंदन (Spandan)
मी माझा
दिसामाजी काहीतरी ...
... कधीतरी
सोऽहम् - C'est Moi
My journey (माझा प्रवास)
केल्याने देशाटन
रामराम मंडळी
मराठी कविता
ME MARATHI !!
वाट्टेल ते!!
अमित बापट
movies, music and magic !
Hi,Rahul Here
e-Choupal,Phulwadi
असा मी असामी

मराठी लिहिणारे पण देवनागरीचे लिखाण क्वचित वापरलेले. `ब्लॉग' मुख्यतः "रोमन" लिपी मध्ये:

क्वचित देवनागरी:
बळंच काहीतरी ...
Taantrik T'ippan'yaa

मोजेकेच मराठी (देवनागरी किंवा रोमन दोन्ही लिपींमध्ये). :

क्वचित मराठी:
iUnknown blogs ...
W0lf Howl
Sandesh's Blog
The tree that shelters two souls
Priyank.com
अंतर्नाद (antarnad)
Adeology
निर्वाणा
|| उगाच उवाच ||
Amey's Blog
Hrishi's Blog

उगवते ब्लॉग:
असंच कधी लिहावं वाटलं तर....
मराठी ब्लाग

मेलेले ब्लॉग (२००५ मध्ये एकही लेख नाही):

मृत ब्लॉग:
पाउलवाट
सहज
Marathi blog
सदाशिवपेठी ब्लॉग
Tätu
Abhang Remix

------------------------------
शेवटचा बदल: १८ सप्टेंबर २००५
------------------------------

मी रंगलेला

2005-08-25T22:40:00.000-04:00

'सोनेरी केसांनी मढलेली, पिवळी मादक साडी घातलेली, डोक्यात सुंदर पिवळा गुलाब खोचलेला आणि गोरा रंग तिच्या त्या पिंगट अभिव्यक्तीला फिक्का पाडेल अशी काया असणारी अतिशय उन्मादक सौंदर्या ती नुकतीच धबधब्यातनं केसं पुसत बाहेर आली. भान हरपून तिच्याकडे बघत असतानाच मी हात पुढे केला आणि तिला मी उभा असलेल्या प्रचंड शिळेवर येण्यास मदत केली. लगेच कुठूनतरी कुजबुजल्या आवाजात हलकेच आकाशवाणी झाली "...तूर साबुन आपके गोरे रंग को निखारे..". ते सौंदर्य पाहून देव सुद्धा बरळायला लागला होता.

अगदी सुंदर पाण्याचा डोह, कडेला तो अतिउंच धबधबा, सभोवताली सुंदर वनराई, मध्ये गोलाकार मऊ शिळाखंडांच्या माळा आणि निरभ्र आकाश असल्या देखव्यातून मी तिचा हात हातात धरून पळत चाललो होतो. तिथे समोरच हिरवागार गालिचा पसरल्यासारखा सुंदर बगीचा होता. तिथे आम्ही धाप लागून बसतो नं बसतो तेवढ्यात तिच्या डोळ्यात पाहाता पाहाता मी मुग्ध होऊन गेलो.

"छलके तेरी आंखोंसे शराऽब औऽर जियादा" हे गीत माझ्या प्राणवायूत शिरल्यासारखे बाहेर पडू लागले. कधी हातात हात घालून तर कधी एकमेकांमागे असे आम्ही बागेत विहरू लागलो. भ्रमंती करता करता आम्ही बागेच्या कडेला पोहोचलो. तिथे बघतो तो काय! एक भली मोठी "स्कायस्क्रेपर" इमारत उभी होती. त्या इमरतीचा सगळ्यात उंच मजला खालून दिसतच नव्हता. सुरुवातीला बागेतून ती इमारत का दिसत नव्हती याचा विचार नं करता आम्ही दोघे मात्र त्या इमारतीच्या भव्य प्रवेशद्वारातून आत गेलो. कुठल्याका जपान्याची ती इमारत दिसत होती. आतील सजावटही जपानी होती. जपानी किमोनो पोशाख केलेल्या उल्हसित जपानी तरुणी इकडून तिकडे वावरत होत्या. मध्ये असलेल्या उंच दालनाभोवती अख्खे "शॉपिंग कॉंम्प्लेक्स"च होते. ती झटकन् एका कपड्यांच्या दुकानात गडप झाली आणि काही वेळानंतर एका सुंदर किमोनो पोशाखाचा पेहेराव करून बाहेर आली. तिचे रूप जपानी पोशाखातसुद्धा कसे खूलून दिसते हे बघून मी पुन्हा भान हरपलो. "ले गई दिल, गुडिया जापानकी , पाऽगल मुझे कर दिया" ह्याने सुरूवात होऊन "लव इन टोकियो" कधी सुरू झाला ते कळलंच नाही.

आम्ही त्या इमारतीच्या गच्चीवर जाऊन आजूबाजूचे दृष्य कसे दिसते हे बघण्याचं ठरवलं. काचेच्या "लिफ्ट" मधून विमानाच्या गतीने वर जाताना काही वेगळीच मजा येत होती. माझा "लव इन टोकियो" अजूनही सुरूच होता. सगळ्यात वर असलेल्या मजल्यावर पोहोचलो तर समोर गच्चीवर एक भली मोठी बागच होती. आश्चर्य करत आम्ही तिथे पाय ठेवतो न ठेवतो तेच माझा हात एका "विद्ये"सारख्या दिसणार्‍या झाडीने खरचटला गेला. मला जबरदस्त खाज यायला लागली. अचानक कुठल्याशा आवाजाने मी दचकलो, "ओऽयेऽ ओऽये". तिने आपल्या पर्समधून एक छोटीशी बाटली काढली होती. "खुजली करनेवाले, B-Tex लगाले" असं म्हणत. मला आता काही तरी गडबड आहे याची शंका यायला लागली होती. पण तरी फारशी चिकित्सा न करता आम्ही पुढे सरकलो.

सिनेमातील एक "प्राण" सारखा दिसणारा मनुष्य हातात बाहुल्या घेऊन कसले तरी उचापती गाणं गात उभा होता: "हम बोलेगा तो बोलेगा के बोलता हैं. हमरा एक पडोसी हैं. नाम जिसका जोशी हैं...." वगैरे त्याचं गाणं सुरू होतं. पुढे बघितलं तर खरोखरच एका जोश्याचं घर तिथे होतं. त्या उंच इमारतीवर ते घर कुठून आले याचा विचारही मला शिवला नाही. जोशी बागेमध्ये त्याच्या कुत्र्याला फिरवायला निघाला होता. त्या कुत्र्याचा रंगं मला काही ठीक दिसत नव्हता. बघता बघता तो कुत्रा जोश्याच्या हातातून सुटून दोन पायांवर चालायला लागला. आहो चालायचा सोडा, आता तर त्याने जॅकीट आणि चक्क "रे बॅन" चा काळा सूर्यचष्मा घातला होता. आणि नंतर नंतर तर तो "देव आनंद" या सिने-कलाकारसारखा हॅन्ड्सम् पण दिसायला लागला. मग देव आनंद त्या कुत्र्यासारखा दिसतो की कुत्रा त्या देव आनंद सारखा दिसतो यातला फरकच मला कळेनासा झाला.

इथपर्यंतं सगळं ठीक होतं. पण हा जोश्याचा कुत्रा की देव आनंद कोण तो, आता चक्क माझ्या प्रेमिकेच्यामागे लागला! "रुक जाना ओ जाना हमसे दो बाते करके चली जाना" वगैरे गाणं म्हणून सरळ त्याने माझ्यासमोर तिला फ्लर्ट करायलाच सुरुवात केली. मला जोश्याच्या कुत्र्याचा भयंकर म्हणजे भयंकर संताप आला होता. त्याला जरा दम द्यावा म्हणून मी काडी घेऊन बाजूच्या मोठ्या वडाच्या झाडावर चढून त्याची खबर घेण्याचं ठरवलं. झाडावर चढलो तर काही गडबड झाल्यासारखं वाटलं. झाड तर व्यवस्थितच होतं. पण काय कुणास ठाऊक मी तिथे गेल्या गेल्या उलटा कसा लटकलो त्याचा मला उलगडा होईना. मान वळवून बाजूला बघितलं तर उडालोच. एक वटवाघूळ अगदी मजेत उलटा लटकून माझ्याकडे बघत मिश्किल हसत होता. मला घाम फुटला!

माझ्याकडे बघत तो वटवाघूळ जोरात हसायला लागला आणि गाणं सुरु केलं "एप्रिल फूल बनाया, तो उनको गुस्सा आया, मेरा क्या कसूर, जमाने का कसूर, जिसने दस्तूर बनाया". माझ्या चेहेर्‍यावर भय आणि विस्मय अशा दोन्ही भावना एकवटल्या होता. अजून कुठली भावना माझ्या भयकापित शरीराच्या दक्षिण भागात एकवटली होती हे सूज्ञांना सांगायची गरज नाही. मला कळेना की हा मला कशाबद्दल एप्रिल फूल बनवतो आहे. हसता हसता आणि गाणे गाता गाता त्या वटवाघूळाने सराईतपणे आपल्या डोक्यावर हात फिरवून आपला वटवाघूळाचा मुखवटा काढला. अहो बघतो तर काय तो जोश्याचा कुत्रा होता!

मला "एप्रिल फूल" करत जोश्याचा कुत्रा सटकन् खाली उतरून पळून गेला. माझा संताप आता अनावर झाला होता. मी कसंबसं स्वतःला सोडवून खाली उतरलो आणि जोश्याच्या कुत्र्यामागे पळालो. कुत्रा केव्हाच गडप झाला होता. कुत्र्याला नंतर बघून घेइन असा निश्चय करून मी त्याचा नाद तूर्तास सोडला. त्या डॅंबिस कुत्र्याने तिचा पिच्छाच पुरवला होता. मला ती हिरवळीवर धाप लागल्यामुळे बसलेली दिसली. मी म्हटलं "चल, आपण चौपाटीवर जाऊन भेळ खाऊ!".

त्यानंतर काही वेळातच आम्ही चौपाटीवर चालत जात होतो. एका ठेलेवाल्यानी मोठ्यामोठ्याने "आनेवाला पल जानेवाला हैं" हे गाणं लावलं होतं. जवळपास सगळीकडेच ते गाणं सुरू होतं. आम्ही मस्तपैकी भेळ वगैरे खाऊन नरिमन पॉईंट वर जाऊन भटकू लागलो. इतक्यात आम्हाला तिथे स्कूटरवरती सुनिलबाबू दिसले. मी त्याना विचारू लागलो "वा सुनिलबाबू, नयी गाडी?". सुनिलबाबू म्हणाले "बढिया हैं". मी सुनिलबाबूंशी आणखी थोडा वार्तालाप केला - म्हणजे बायको कशी आहे, घराला नवीन रंगं मारला वगैरे वगैरे.

संध्याकाळ होता होता आम्ही एका टेनिस कोर्टावर पोहोचलो. तिला टेनिस खेळायची खुमखुमी आली नि आम्ही दोघे टेनिस खेळू लागलो. इथेही काही घॉटाळा दिसत होता. माझ्या हातात टेनिसची रॅकेट होती पण तिच्या हातात मात्र बॅडमिंटनची. मी इकडून टेनिस चेंडू फेकला की तिच्याकडे जाताना तो बॅडमिंटनचे फूल होऊन जाई. तिने "शॉट" मारला की माझ्याकडे येता येता ते फूल टेनिसचा चेंडू होऊन जाई.

एवढ्यात ती गुणगुणायला लागली :"ढल गया दिन , हो गई शाम, जाने दो, जाना हैं". मी म्हटलं "अभी अभी तो आई हो, अभी अभी जाना हैं" आणि म्हटलं की तूच तर खेळ सुरू केला, आता एवढ्या लवकर मी काही तुला जाऊ देणार नाही. तिच्या या विनवण्या चाललेल्या असताना मी मारलेला टेनिसचा चेंडू अचानक अंधारलेल्या हिरवळीमध्ये नाहिसा झाला. मी शोध घेत असताना लक्षात आले की एक सार्वजनिक कुत्रा तो चेंडू आपल्या तोंडात लपवून घेऊन चालला आहे. मी जवळ जाऊन बघितले तर तो तोच बदमाश जोश्याचा कुत्रा होता! माझा राग अनावर झाला. मी आपली रॅकेट त्या कुत्र्याला मारायला म्हणून जोरात त्याच्याकडे फेकली. माझ्या प्रेमिकेला अचानक काय झाले कुणास ठाऊक. ती चक्क कुत्र्याची बाजू घेत "कोई पत्थर से ना मारे मेरे दीवाने को" गायला लागली. हा बदल कसा काय घडला या विचारात असतानाच आवाज आला "मेऽऽऽऽल्याऽऽऽऽ" आणि कुठूनतरी भर्कन् एक लाटणं आलं आणि त्या कुत्र्याच्या पोटकाडीत बसलं. ते कुत्र जोराने केकाटून "म्यांऊ म्याऊं" ओरडायला लागलं. लगेच बरीचशी भांडी आदळायचा कान ठोठावणारा आवाजही झाला'

मी खाड्कन् डोळे उघडले. बघतो काय तर आमच्या हिने चोरून दूध पिणार्‍या बोक्याचा चांगलाच समाचार घेतला होता. बोक्याने "म्यांऊ म्यांऊ" ओरडत स्वयंपाक घरातून आमच्या झोपण्याच्या खोली मध्ये शिरून शय्येला लागून असणार्‍या खिडकीमधून काढता पाय घेतला होता. समोरचा टीव्ही सुरुच होता. त्यावर रविवार सकाळचा "रंगोली" कार्यक्रम सुरू होता. त्यावर 'लैला मजनू' पिच्चरचं "कोई पत्थर से ना मारो.." गाणं सुरू होतं. त्या रंगोली कार्यक्रमाने त्यातील जाहिरातींसकट माझ्या साखरझोपेची पार वाट लावली होती.

मोझिला फायरफॉक्स र्‍हस्व वेलांटी

2005-08-15T02:52:00.000-04:00

जर आपण "Complex Indic Script Support" आपल्या संगणकावरती प्रतिष्ठित (install) केला नसेल तर मोझिला फायरफॉक्स किंवा ओपेरा वरती देवनागरी युनिकोड र्‍हस्व वेलांटी बरोबर दिसत नाही. जर आपल्या वेबसाईट वर आपण देवनागरी लिपी वापरत असाल तर अशा लोकांना ही र्‍हस्व वेलांटी कशी बरोबर दाखवावी? देवनागरी युनिकोड हे माईक्रोसॉफ्ट्च्या इंटरनेट एक्स्प्लोरर वर बरोबर दिसतं. पण मोझिला फायरफॉक्स किंवा ओपेरा अशा इंटरनेट ब्रॉउजर वरती देवनागरी बरोबर uniscribe केले जात नाही. त्यामुळे र्‍हस्व वेलांट्या ह्या अक्षरांनंतर अवतरतात आणि अख्खे संकेतपत्र (web-page) हे विचित्र दिसते. ते दुरूस्त करण्यासाठीच मी एक javascript तयार केली आहे आणि तिचा वापर ह्या संकेतस्थला (web-site)वरती करण्याची मुभा आहे. जर "Complex Indic Script Support" वापरात नसेल तर येथे वर कोपऱ्यात असलेल्या "link" वर टिचकी दिल्यानंतर येथील र्‍ह्स्व वेलांट्या बरोबर जागेवर दिसतात.

ही javascript अशी:



<script language="javascript">
// Put the devanagari vowel i before the letter it was inserted after
function transcribe(text)
{
 if(navigator.appName == "Microsoft Internet Explorer")
 {
  return text;
 } else
 {
  var lastChar = text.charAt(0);
  var newString = text.charAt(0);
                var letter;
   for (var i=1; i < (text.length - 1); i++) 
   { 
    letter = text.charAt(i+1); 
                           
    if (letter == '\u093f') 
    {
     newString = newString + letter + text.charAt(i);
     i++; 
    } else
    {
     newString = newString + text.charAt(i);
    }    
   }

                 if(letter != '\uo93f')
                 {
                      newString += text.charAt(text.length-1);
                 }
 }
 return newString;
}  

// This function is passed a DOM Node object and checks to see if that node 
// represents a string of text; i.e., if the node is a Text object it changes
// the text to make an adjustment to vowel i of Devanagari Script for non
// Microsoft Internet Explorer browsers which cannot adjust the position of this
// vowel so that it appears before the letter after which the vowel was introduced.
// This causes the vowel to show at right places for Internet Explorer and non-
// IE browsers alike.
// If the Node is not a Text Node , it recursively calls
// itself on each of the children of the node for altering the children text. 
// It enumerates the children of a node
// using the firstChild and nextSibling properties. The 
// function does not recurse when it finds a Text node, because Text nodes 
// never have children.
function changeText(n) {                // n is a Node 

    if (n.nodeType == 3 /*Node.TEXT_NODE*/)
    {
      // n is a Text object
  var str = n.nodeValue;
  n.nodeValue = transcribe(str); 
  return;
    }
    // Otherwise, n may have children text Nodes the text of which needs to be changed
    for(var m = n.firstChild; m != null; m = m.nextSibling) {
        changeText(m);  // Chnage the text of enclosed Text Nodes
    }
    return;
}

function startChange(n)
{
    if(navigator.appName == "Microsoft Internet Explorer")
    {
     return;
 }
 changeText(n);
}

</script>

</head>
<body> ......
............

ह्यानंतर प्रेक्षकांना ही "script" वापरण्याची मुभा अशी द्यावी:



<script language="javascript">

if(navigator.appName != "Microsoft Internet Explorer")
{
  document.writeln('<font size="-2"><A  onCLick="startChange(document);"style="color: white; decoration:none;">
&#2332;&#2352;&#32;&#2352;&#2381;&#8205;&#2361;&#2360;&#2381;&#2357;
&#2357;&#2375;&#2354;&#2366;&#2306;&#2335;&#2368;
&#2332;&#2366;&#2327;&#2375;&#2357;&#2352;
&#2342;&#2367;&#2360;&#2340;&#32;&#2344;&#2360;&#2375;&#2354;
&#2340;&#2381;&#2340;&#2352;
&#2340;&#2370;&#2352;&#2381;&#2340;&#2366;&#2360;
&#2352;&#2381;&#8205;&#2361;&#2360;&#2381;&#2357;
&#2357;&#2375;&#2354;&#2366;&#2306;&#2335;&#2381;&#2351;&#2366;
&#2332;&#2366;&#2327;&#2375;&#2357;&#2352;
&#2310;&#2339;&#2339;&#2381;&#2351;&#2366;&#2360;&#2366;&#2336;&#2368;
&#2351;&#2375;&#2341;&#2375;&#32;&#2335;&#2367;&#2330;&#2325;&#2367;
&#2342;&#2381;&#2351;&#2366;

</A> </font>');
} 
</script>

नावात काय आहे?

2005-08-10T13:53:00.000-04:00

नावात काय आहे?

बर्‍याच वर्षांपूर्वी जो कोणी (नक्की कोण हा प्रश्न गौण आहे) हे वाक्य म्हणून गेला, तो म्हणून गेला खरा, पण सगळ्या जगताला एक वादाचा विषय देऊन गेला. मी पुष्कळ वेळा "नावात काय आहे" ह्यावरचा वाद टाळत असतो. कारण "नावात काही नाही" आणि "नावातच सगळे काही आहे" अशा दोन्ही बाजूंनी पटवून देणारे पुष्कळ महाशय असतात.

आमेरिकेत आल्यानंतरच कळले कि यांपैकी कुठ्लीही बाजू घेण्याकरता अनुभव असावा लागतो. कुठलीही बाजू का होईना, ती पटायला स्वतःच्या नावाचा कुणीतरी खेळ केलेला असायला लागतो. तोच खेळ किती तरी वेळा चाललेला असतो या देशात!

माझ नाव पवन. अख्ख्या मराठीत सगळ्यात सोपी अशी "पवन, मदन, नयन" ह्यांच्याशी यमक जुळणारी आणि काना मात्रा नसणारी दुसरी नावे नाहीत. पण अमेरिकन माणसे म्हणा किंवा बाया म्हणा, एक दोन वगळले तर एवढे सोपे नाव बरोबर बोलवून दाखवेल असा एकही जण सापडणार नाही.

ह्या प्रकरणाची सुरवात एका होटेल मॅनेजर पासून झाली. इथे लोकांची नावे "Rachel" ला "रेचल", "Aaron" ला "एरन", "Cary" ला "केरी" अशी उच्चारली जातात. त्याचेच उदाहरण घेउन ह्या माणसाने माझ्या नावाचा "Pawan" च्या ऐवजी "फेवन" म्हणून सम्पूर्ण बट्ट्याबोळ करून टाकला. मी अवाक् होऊन त्याच्याकडे बघत राहिलो. "अरे भल्या माणसा, अरे "प" आणि "फे" यामध्ये केवढा फरक असतो आमच्या मराठीमध्ये तुला ठाऊक आहे काय?" असे मला त्याला आवर्जून विचारवेसे वाटायला लागले. उपयोग नाही हे कळून ह्या पहिल्या वहिल्या नावाच्या फडश्याचा काही शोक न करता मी आपल्या वाटेला लागलो.
पुढे ऑफिसमध्ये कित्येक वेळा असल्या विचित्र "व्हेरायट्यांचा" प्रयोग सुरू झाला. कधी कुठल्या मिटींगमध्ये, किंवा कधी टेलि-काँफरंस कॉल्स वरती मस्तपैकी माझ्या नावाचा खेळ सुरु झाला. लोकं नियमितपणे "हेलो पव्हाण" (आपल्या चव्हाणांसारखं) किंवा "हे फावन" (हे ऐकल्यावर मला "मन-भावन" ह्या शब्दाचीच आठवण व्हायची) असल्या संबोधनाने खेळाची सुरुवात होऊ लागली.
कितीतरीवेळा असले प्रसंग आले की बोलणार्‍या अमेरिकन माणसालासुध्दा कळू लागले की आपलं कुठेतरी चुकतंय. मग अशा वेळेस त्याला (किंवा तिला) माझं नाव कसं "प्रोनाऊंस" करायचं हे मी शिकवू लागलो. आता भला मोठा प्रश्न माझ्यासमोर हा उभा होता की त्यांना ते शिकवायचं कसं? कारण आपल्या मराठीतल्या पुष्कळश्या काना मात्रांचा आणि अक्षरांचा अमेरिकन ईंग्रजीमध्ये तसाच उच्चार निघेल असे शब्द बनवणं हे वाटतं त्यापेक्षा अतिशय कठिण आहे. पण शेवटी मी जुळवाजुळव करून एक 'powun" अश्या "स्पेलिंग"चा शब्द शोधून काढला. कुणाला मला विचारावेसे वाटले की 'बाबा तुझं नांव प्रोनाऊंस कसं करायचं' तर मी त्यांना सांगायचो: 'please pronounce the name as if spelt like "p" "o" "w" "u" "n"'. मग तसा उच्चार करताना माझे अमेरिकन सहकारी "पॉवन" च्या जवळ जायचे. त्यातल्या त्यात "फावन, फेवन, पव्हाण" असल्यातरी नावांपासून माझी सुटका झाली. शेवटी ऑफिसमध्ये "पॉवन" हे नाव मला चिकटले आणि मी पावन झालो.

त्यानंतरसुध्दा अधूनमधून वेगवेगळे नावांचे प्रकार बघायला मिळायचे. एका प्रोजेक्ट मॅनेजर बाईने मला ई-मेल पाठवताना "Hello Powun" पासूनच त्या ई-मेलची सुरुवात करायचा निश्चय केला होता. उच्चार करताना powun आणि लिहिताना "Pawan" हे तिला जमायचंच नाही. बरं अमेरिकनांचं एकदा समजू शकतो, पण आपल्या भारतीय लोकांपैकीही काहीजण टेलि-काँफरंस कॉलवरती "फावन" किंवा "पॉवन" असे आपले तोंड साफ करून घ्यायचे तेव्हा मला बरीच चीड यायची.

कायद्याने माझं पूर्ण पहिलं नांव आहे "पवनकुमार". कुठल्याही "कस्टमर सर्विस" ला फोन केल्यानंतर सहाय्या विचारते: "Who am I speaking with?" किंवा "What is your full name, Sir? आता झालं आली पचाईत! त्या बाईला माझं पूर्ण नांव "spell" करून दाखवणं म्हणजे एक तारेवरची कसरतंच असते. मग मी सुरु करतो "P ऍज इन Peter ...... ".
एखाद्या तामिळ मनुष्याने आपले "सूर्यप्रकाशम् रामचंद्रम् मूर्तिनाथन" हे नांव सांगितले तर ही बाई बेशुध्दच पडायची!

माझ्या मित्रांची मुले दोन वर्षांची असताना छान बोलायला लागली. माझ्या एक उत्तर भारतीय हिंदी भाषिक मित्राचा मुलगा मला "ममन चाचू" असं म्हणत असे. तसेच दुसर्‍या एका अगदी जवळच्या मित्राच्या मुलाने आमचा "पयन काका" करून टाकला होता. लहान मुलांचे बोल किती गोड असतात! त्यामुळे त्यांचे कौतुकच वाटत असते. पण मुले मोठी झाली आणि बरोबर "पवन काका" म्हणू लागली तरी सुध्दा घरची मोठी माणसे "पयन काका" वरच अटकलीत! त्यांना कोणी सांगावे?

तर अशी ही अमुच्या नावाची दीर्घ कहाणी. आई बाबांनी नाव ठेवताना किती मायेनी आपले नाव ठेवलेले असते! तेव्हा त्यांच्या मनात हे येत नाही की लोकं त्या नावाचा किती दुरुपयोग करू शकतात. माझा मुलगा किंवा मुलगी ह्या नावाने जाणली जाणार याचंच त्यांना कौतुक असतं. पण दुर्दैवाने त्याच नावाचा लहानपण आणि शाळेत असतानापासून बराच दुरुपयोग चाललेला असतो.

आजकाल एक "ट्रेन्ड" सुरु झालेला आहे. तो म्हणजे नाव छोटे करून त्याला "वेस्टर्नाइज" करण्याचा. चांगली "सिध्दार्थ" नावाची मुलं स्वतःला "सिड्" म्हणवतात, "अर्चना" आपलं "ऍश्" करून घेते आणि "आनंद" आपले नांव "ऍन्डी" म्हणून सांगत फिरतो. मला त्यांच्याबद्दल कुतूहल वाटतं. शेवटी "नावात काय आहे?" या प्रश्नाचं प्रत्येकाने आपापलं उत्तर शोधायचं असतं.

देवनागरी लिहिण्याकरीता

2005-08-06T03:04:00.000-04:00

तसं पाहता मराठीत लिहिण्यास मदत करणारी बरीच सॉफ्टवेअरं आहेत, पण एकही मला वेगाने मराठी लिहू देईना. म्हणून मीच एक सॉफ्ट्वेअर बनविले आहे आणि त्याचा वापर येथे मराठीतून लिहिण्याकरता केला आहे. आपल्या मराठी बांधवांच्या मुक्त वैयक्तिक उपयोगाकरता (free personal use) मी हा "मराठी फोनेटिक टाईपसेटर" (Marathi Phonetic Typesetter) प्रोग्राम माझ्या साईट (http://www.pkls.com/marphon.php) वरती उपलब्ध केला आहे. कृपया ह्या प्रोग्रामाचा वापर करून तुम्हाला काय वाटते ते जरूर कळवावे. प्रोग्रामातील उणीवासुध्दा जरूर कळवाव्यात.

(09/07/2005 Update) - नुकतेच "Baraha Direct" सॉफ्टवेअर वापरणे सुरू केले. एक "f11" बटन दाबले की जे लिहाल ते सरळ मराठी "युनिकोड" मध्ये बदलून येते. त्यामुळे देवनागरीत वेबसाईट वर लिहिणे सोपे झाले आहे. फक्त "Baraha Direct" वापरताना कीबोर्ड वर लिहिलेले इंग्रजी "मराठी युनिकोड" मध्ये बदलण्यासाठी योग्य "settings" वापारावे.

सुस्वागतम्.

2005-07-29T14:43:00.000-04:00

ही या ब्लॉग वरील पहिली मराठी "पोस्ट" आहे. देवनागरी युनिकोड या माध्यमातून हे मराठीतले "वेब पेज" शक्य झाले आहे.

हे वेबलॉग मी वेगवेगळया गमती, वास्तविक आणि काल्पनिक गोष्टी, काही अनुभवं यांच्याशी संबंधित सगळ्या प्रकाराबद्दल उतारे लिहिण्यासाठी बनवलं आहे. तुम्हाला कुठली गोष्ट आवडली किंवा कुठला उतारा न आवडला तर येथे टिपण सोडायला विसरू नका! जमलंच तर तुम्ही मी बनविलेले Marathi Phonetic Typesetter हे सॉफ्टवेअर वापरून मराठीतही टिपण (comment) सोडू शकता.

ही जागा नियमितपणे बघा.